Πειραιάς, Αύγουστος 1923. Όταν κινδύνευε πάλι η πατρίδα

Εισαγωγικά.

Ιούνιος του 1923. Στην εξουσία βρίσκεται η λεγόμενη «Επαναστατική Κυβέρνησις», των Πλαστήρα, Γονατά. Με πρωθυπουργό τον Στυλιανό Γονατά. Στην πράξη πρόκειται για μια στρατιωτική κυβέρνηση, η οποία παρά τις όποιες διακηρύξεις της περί προοδευτισμού, αστικού εκσυγχρονισμού του τόπου και αριστεροσύνης, δεν έπαυε να ήταν μια κοινή στρατιωτική χούντα, με όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός καπιταλιστικού κράτους «έκτακτης ανάγκης».

Ένα ιδιαίτερο γνώρισμα του συγκεκριμένου κυβερνητικού σώματος, είναι ότι για πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία απουσιάζουν παντελώς τα προσχήματα περί ταξικής ουδετερότητας του κράτους. Ταυτίζονται ανοικτά και απροκάλυπτα το αστικό κράτος με τα εργοδοτικά συμφέροντα, το αστικό κράτος με την αστική τάξη. Υπουργός Οικονομικών της «Επανάστασης», καθώς και υπεύθυνος για ζητήματα εργατικής πολιτικής, ήταν ο συνειδητοποιημένος για τα συμφέροντα της τάξης του, ο μεγαλοβιομήχανος Ανδρέας Χατζηκυριάκος. Ένας άνθρωπος, που ήταν φανατικά εχθρός κάθε συνδικαλιστικής και πολιτικής δραστηριότητας των εργαζομένων.

Οι διαχρονικές και πάντα ίδιες μεγαλοστομίες περί πατριωτικού καθήκοντος, οι φανφαρονισμοί περί της εθνικής προσπάθειας για την οικονομική ανόρθωση του τόπου μετά τα κατακλυσμιαία γεγονότα που ακολούθησαν την περιπέτεια του ελληνικού κράτους στην Μικρά Ασία, απλά έκρυβαν την βασική επιδίωξη των καπιταλιστών. Την αύξηση της κερδοφορίας τους.

Η ύπαρξη στην ελληνική επικράτεια δεκάδων χιλιάδων εξαθλιωμένων προσφύγων έδινε από την αρχή στην ελληνική αστική τάξη ένα σημαντικό πλεονέκτημα, προκειμένου να ξεκινήσει μια γιγάντια επίθεση ενάντια στο προλεταριάτο. Οι χιλιάδες άστεγοι, ενδεείς και εξαντλημένοι πρόσφυγες, θα προσέφεραν μια μοναδική ευκαιρία στους καπιταλιστές, στο να μειώσουν το κόστος εργασίας και να πάρουν πίσω τις αυξήσεις των ημερομισθίων που έδωσαν στους Ελλαδίτες εργάτες μετά την πρώτη επιτυχημένη πανελλαδική απεργία της ΓΣΕΕ πριν από τέσσερα χρόνια.

Η αφορμή δεν θα αργήσει να δοθεί.

Μετά από κάποια κερδοσκοπικά παιχνίδια στα χρηματιστήρια του εξωτερικού, η συναλλαγματική ισοτιμία της δραχμής με την αγγλική λίρα άλλαξε, με μεγάλη άνοδο της δραχμής. Οι συνέπειες αυτής της αλλαγής είναι ευνόητες. Τα ελληνικά προϊόντα γίνονταν ακριβότερα και λιγότερο ανταγωνιστικά στο εξωτερικό, δημιουργώντας προβλήματα στην κερδοφορία της ελληνικής βιομηχανίας.

Τα γεγονότα που ακολούθησαν αυτήν την συναλλαγματική μεταβολή, δεν είναι δύσκολο να τα μαντέψει κανείς. Είναι πάντα ίδια: Η πατρίδα κινδυνεύει, όταν υπάρχει πιθανότητα μείωση των κερδών της μπουρζουαζίας.

Με έναν εκπληκτικά παρόμοιο με τις ημέρες που ζούμε τρόπο, ξεκίνησε μια απίστευτη εκστρατεία διαμόρφωσης της κοινής γνώμης με πρωτοπόρο τον αστικό τύπο της εποχής. Φόβοι για επικείμενη ανεπανόρθωτη καταστροφή και για ενδεχόμενη χρεοκοπία της Ελλάδας εκδηλώθηκαν. Πανικός για μελλοντική και μη αναστρέψιμη ύφεση της οικονομίας μας. Δημοσιογράφοι, οικονομικοί αναλυτές, κυβερνητικά στελέχη, τυχάρπαστοι διανοούμενοι που υπηρετούσαν τους βιομηχάνους, επιστρατεύθηκαν για την αντιμετώπιση του νέου εθνικού κινδύνου.

Αναλύσεις, μελέτες, πορίσματα, διαβήματα προς τον βιομήχανο υπουργό της Οικονομίας, συσκέψεις ατελείωτες, κατέληγαν όλα σε ένα και μοναδικό συμπέρασμα, σε μια μόνο «επώδυνη», αλλά αποτελεσματική λύση «προκειμένου να σωθεί η πατρίδα» :

Το εργατικό κόστος πρέπει να μειωθεί ώστε να φτηνύνουν τα εξαγώγιμα προϊόντα. Έπρεπε να γίνουν δραματικές, γενναίες περικοπές των ημερομισθίων ώστε να ξαναγίνουμε ανταγωνιστικοί, για να ξαναβρούμε την χαμένη μας κερδοφορία. Οι εργάτες, έπρεπε να θυσιαστούν, να στερηθούν, να πεινάσουν ακόμα, ώστε να σωθεί το Έθνος !!!

Το μεροκάματο μπορούσε να πέσει 30%, 40%, γιατί όχι και 50% ! Αν οι εργάτες αντιδρούσαν, μπορούσαν να φύγουν από τα εργοστάσια. Δυνατότητες αντικατάστασής τους υπήρχαν και μάλιστα απεριόριστες. Να είναι καλά οι πρόσφυγες.

Η αντίδραση της ΓΣΕΕ.

Η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας το 1923, εκφράζει παρά τις όποιες αδυναμίες της, τις επιδιώξεις του ταξικού συνδικαλιστικού κινήματος. Ήδη μετά από το Δεύτερο Συνέδριο της, συνδέεται οργανικά με το (νεαρό αλλά δυναμικό) κόμμα της εργατικής τάξης, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα, ΣΕΚΕ(Κ).

Η αντίδραση της ΓΣΕΕ και του ΚΚΕ στην εργοδοτική επίθεση που εκδηλώθηκε, ήταν άμεση. Παρά τις μεταγενέστερες απόψεις κάποιων ιστορικών του εργατικού κινήματος, ότι η απεργία του Αυγούστου του 1923 ήταν αυθόρμητο ξέσπασμα της μάζας, όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι η προοπτική μιας πανελλαδικής απεργίας, συζητιόταν στις συνδικαλιστικές οργανώσεις και και στις κομματικές οργανώσεις του ΣΕΚΕ(Κ), (παρά τις αντιδράσεις από την δεξιά σοσιαλδημοκρατική πτέρυγα του κόμματος), δύο μήνες πριν. Αμέσως δηλαδή μετά από την έναρξη της επίθεσης της εργοδοσίας.

Ριζοσπάστης – 05.06.1923. Προκήρυξη ΣΕΚΕ - ΓΣΕΕ Εργατικού Κέντρου Πειραιά. Υπογράφει ο Σεραφείμ Μάξιμος.

Από το καταπληκτικό βιβλίο του Θανάση Καμπαγιάννη «Το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα, 1918-1926», διαβάζουμε για τις ημέρες της απεργίας του Αυγούστου του 1923.

>
>
Τελικά ήταν οι μυλεργάτες του Πειραιά αυτοί που πυροδότησαν την Γενική Απεργία με το 24ωρο τελεσίγραφο που επέδωσαν στους αλευροβιομήχανους στις 9 Αυγούστου:

Ζητούσαν να μην ισχύσει η μείωση 35% στα εισοδήματα τους, να πληρωθούν τα περικομμένα ημερομίσθια, να επαναπροσληφθούν οι απολυμένοι συνάδελφοι τους και να αποζημιωθούν οι τυχόν μη επανερχόμενοι. Το τελεσίγραφο υπογραφόταν και από τον πρόεδρο των θερμαστών ξηράς Γ. Μπόγρη. Τα νέα της απεργίας προκάλεσαν αλυσιδωτές εξελίξεις: τα σωματεία του επισιτισμού στις υπόλοιπες πόλεις προχώρησαν και αυτά σε απεργία, όπως και ολόκληρη η Ομοσπονδία Επισιτισμού. Το ΕΚΠ και η ΓΣΕΕ κάλεσαν σε υλική συμπαράσταση στους απεργούς. Αποφασιστικό όμως στάθηκε το άπλωμα της απεργίας στο λιμάνι. Η αλευροβιομηχανία στον Πειραιά τον καιρό εκείνο ανθούσε." Το περισσότερο σιτάρι αλεθόταν εκεί, αλλά εισαγόταν από το εξωτερικό, οπότε το λιμάνι ήταν κομβικό, τόσο για τα ειδικά ναυλωμένα πλοία που το μετέφεραν, όσο και για την εκφόρτωση του. Το οικονομικό κύκλωμα σίτος-άλευρα δεν δημιουργούσε μόνο την ισχυρή διαπλοκή αλευροβιομηχάνων-εφοπλιστών (κατοπινό γέννημα της οποίας είναι ο Στ. Νιάρχος), αλλά και αυτή των μυλεργατών με τους ναυτεργάτες και τους φορτοεκφορτωτές. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ναυτεργάτες θα πάρουν πρώτοι την απεργιακή σκυτάλη από τις 17 Αυγούστου.

Η απεργία είχε ανέλπιστη επιτυχία: το λιμάνι παρέλυσε. Στις 17 Αυγούστου, σύμφωνα με την Σφαίρα, είκοσι πλοία δεν κατάφεραν να αποπλεύσουν, ενώ μόνο το ατμόπλοιο Κατερίνα έφυγε για Μασσαλία χρησιμοποιώντας απεργοσπάστες. Το απόγευμα, οι φορτοεκφορτωτές μπαίνουν στην απεργία, ενώ σύντομα την επεκτείνουν και στα καταπλέοντα υπό ξένη σημαία ατμόπλοια." Το ότι οι θερμαστές απεργούν σημαίνει ότι πολλά εργοστάσια οινοπνευματοποιίας, χαρτοποιίας και μακαρονοποιίας δεν μπορούν να λειτουργήσουν, το ίδιο και οι κυλινδρόμυλοι. Στις 20 Αυγούστου «ο Πειραιεύς παρουσιάζει από πρωίας ασυνήθη όψιν». Η Ομοσπονδία Ηλεκτρισμού ακολουθεί το απεργιακό κάλεσμα της ΓΣΕΕ και το τραμ παραλύει. Η σιδηροδρομική σύνδεση Αθήνα - Πειραιά διακόπτεται και γίνεται προσπάθεια για αποκατάσταση της από το ανώτερο προσωπικό. Τα πληρώματα των πλοίων που καταπλέουν στον Πειραιά δηλώνουν την υποστήριξη τους στην απεργία, με αποτέλεσμα να αποκλείονται πάνω σε αυτά και να παρεμποδίζεται η έξοδος τους από στρατιωτικές φρουρές. Οι εργάτες του τελωνείου Πειραιά ακολουθούν. Εν τω μεταξύ, η Καπνεργατική Ομοσπονδία κηρύσσει από τις 20 Αυγούστου πανελλαδική απεργία, ενώ τα σωματεία που συμμετέχουν εξαπλώνονται ήδη στην Θεσσαλονίκη," την Πάτρα, τον Βόλο και άλλες επαρχιακές πόλεις. Το πρωί της 21ης, οι πρωινές εφημερίδες δεν κυκλοφορούν λόγω συμμετοχής στην απεργία των τυπογράφων και της Ομοσπονδίας Τύπου.
>
>

Τελικά, μπροστά στην πρωτοφανέρωτη σε ένταση, αλλά και σε έκταση κρατική καταστολή, με τη χρήση στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων ενάντια στο εργατικό κίνημα, το απεργιακό κύμα θα ηττηθεί.

Δηλώσεις του Χατζηκυριάκου στην Καθημερινή της 20ης Αυγούστου 1923. Όταν το Κράτος ταυτίζεται προκλητικά με την Εργοδοσία χωρίς καμία αναστολή.

Στις 23 Αυγούστου, στη μεγάλη συγκέντρωση των απεργών στο Πασαλιμάνι, έντεκα εργάτες θα βρουν τον θάνατο από τις σφαίρες των στρατιωτών, ενώ εκατοντάδες άλλοι θα συλληφθούν. Αναφέρεται από τις αρχές και τον ελεγχόμενο αστικό τύπο, μια απόπειρα εργατών του Πειραιά να καταλάβουν τα γραφεία του Εργατικού Κέντρου και το Φρουραρχείο της πόλης, η οποία προκάλεσε και την ένοπλη επέμβαση του στρατού και της αστυνομίας. Οι λεπτομέρειες είναι εν γένει άγνωστες, αν τελικά υπήρξε μια τέτοια προσπάθεια ή όχι, ή αν απλά επρόκειτο για τη συνηθισμένη δικαιολογία των δυνάμεων καταστολής, όπως γίνεται συχνά σε ανάλογες περιπτώσεις.

Το “Ελεύθερο Βήμα”, πανηγυρίζει την ήττα της απεργίας. 25 και 26 Αυγούστου 1923.

Όπως και να είναι, μπροστά στον κίνδυνο της ολοκληρωτικής καταστροφής του κινήματος και στην απώλεια και άλλων εργατών, στις 25 Αυγούστου η ίδια η ΓΣΕΕ με επίσημη ανακοίνωσή της, θα μιλήσει για την λήξη της απεργίας.
Όλοι σχεδόν οι ηγέτες του συνδικαλιστικού κινήματος θα βρεθούν στη φυλακή προς το τέλος των κινητοποιήσεων, για να προσπαθήσουν από εκεί να προβούν στις πρώτες εκτιμήσεις για τα αίτια της ήττας και τις δυνατότητες πιθανής ανασύνταξης.

Ο ξένος τύπος για την απεργία.

Συνέπειες.

Η ΓΣΕΕ, όπως και όλα τα εργατικά σωματεία θα τεθούν εκτός νόμου στις 20 Αυγούστου με απόφαση της «Επαναστάσεως», απόφαση η οποία θα ανακληθεί τον Νοέμβριο του ίδιου έτους.

Το αστικό κράτος θα ξεκινήσει μια σημαντική προσπάθεια προσεταιρισμού εργατικών στελεχών και σωματείων, στα πλαίσια της επιδίωξης να έχει διαρκώς τον έλεγχο στο εργατικό κίνημα. Ένας έλεγχος ο οποίος θα συνεχιστεί ως τις ημέρες μας αμείωτος. Το ιδανικό για τους αστούς είναι να μην υπάρχει καθόλου συνδικαλισμός. Αλλά επειδή αυτό είναι αδύνατον, τουλάχιστον να είναι ελεγχόμενος. Πιθανά η απεργία του Αυγούστου του 1923, θα σημάνει και την έναρξη της λειτουργίας του κρατικά ελεγχόμενου (πατερναλιστικού) συνδικαλισμού, ως αντίδραση στο ταξικό συνδικαλιστικό κίνημα. Ο ίδιος ο γραμματέας της ΓΣΕΕ, ο Ε. Ευαγγέλου, μία από τις ιστορικές φυσιογνωμίες του ΣΕΚΕ, ηγέτης των απεργιακών κινητοποιήσεων του Αυγούστου του 1923, θα αποστατήσει λίγα χρόνια μετά. Για να καταντήσει στα χρόνια της Κατοχής να ηγείται της δωσιλογικής «Εθνικής» Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας.

Παρά τις επιτυχίες, το κράτος δεν θα αναστείλει καθόλου την τρομοκρατική και κατασταλτική δράση του στο νεαρό εργατικό κίνημα. Αυτή η δράση, θα συνεχιστεί και θα πάρει γιγάντιες διαστάσεις τα επόμενα χρόνια, όπου σχεδόν κάθε μεγάλη απεργιακή κινητοποίηση θα έχει σαν αποτέλεσμα τη σύγκρουση εργατών με το στρατό με δεκάδες νεκρούς εργάτες.

Το ΣΕΚΕ(Κ), μετά από την ήττα, θα γνωρίσει διασπάσεις και αποχωρήσεις. Τόσο από δεξιά, όσο και από αριστερά. Εργατικά στελέχη, που υπήρξαν ηγετικές φυσιογνωμίες του κόμματος, θα πρωταγωνιστήσουν στην διακοπή της οργανικής του σύνδεσης με τη ΓΣΕΕ, κάτι που θα γίνει στο τρίτο Συνέδριο της Συνομοσπονδίας επί παγκαλικής δικτατορίας.

Παρά την ήττα, παρά την απογοήτευση, παρά τις αντιξοότητες και τις παλινδρομήσεις, η συγκεκριμένη απεργία είχε μακροπρόθεσμα και θετικά αποτελέσματα. Διαφοροποιήθηκαν οι συνειδήσεις, ενώ τέθηκαν νέα όρια στις σχέσεις κοινωνικών τάξεων και κομμάτων. Το γεγονός ότι την αιματηρή και βάρβαρη καταστολή των απεργιακών αγώνων ηγήθηκε η «προοδευτική και δημοκρατική» βενιζελική παράταξη, βοήθησε πολλούς εργάτες να κατανοήσουν ότι η ταξική τους θέση βρισκόταν αλλού. Ότι έπρεπε να ακολουθήσουν άλλους, εντελώς καινούργιους πολιτικά δρόμους προκειμένου να επιτύχουν την απελευθέρωσή τους. Με άλλα λόγια η πανελλαδική απεργία του 1923 και τα μετέπειτα γεγονότα, βοήθησαν στην ταξική συνειδητοποίηση ενός μεγάλου μέρους του προλεταριάτου.

Αλλά και για την «Επανάσταση» των Γονατά- Πλαστήρα, τα γεγονότα υπήρξαν καταλυτικά. Το φλερτ με την δημοκρατικότητα και τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, τελείωσε για τον βενιζελισμό πολύ γρήγορα. Το πραγματικό και αντιλαϊκό προσωπείο των ηγητόρων της «Επανάστασης» θα αποκαλυφθεί πολύ γρήγορα. Σε λίγα μόνο χρόνια. Με την δικτατορία του Παγκάλου το 1925, αλλά και με την δράση του Γεωργίου Κονδύλη, ως νεκροθάφτη της νεαρής Ελληνικής δημοκρατίας το 1935. Ανάλογες θλιβερές πορείες θα έχουν ο «θεωρητικός» της «Επαναστάσεως», ο Γεώργιος Παπανδρέου, αλλά και ο μεγαλοβιομήχανος υπουργός Ανδρέας Χατζηκυριάκος.


Πηγές.

Στυλιανού Γονατά: “Απομνημονεύματα, 1897-1957” Αθήνα 1958. Ο ίδιος ο Γονατάς στα Απομνημονεύματά του, δεν αναφέρει ούτε μία λέξη για τα γεγονότα του Αυγούστου του 1923 στον Πειραιά. Αντίθετα αφιερώνει δεκάδες σελίδες για το πραξικόπημα των Γαργαλίδη-Λεοναρδόπουλου που έγινε την ίδια χρονιά. Αυτή η παράλειψη, φαίνεται εκ πρώτης όψης εντυπωσιακή, στην ουσία όμως δεν είναι. Σε όλα τα βιβλία αυτού του είδους και δη στις αναμνήσεις των πολιτικών της αστικής τάξης, χαρακτηριστικά απουσιάζει η Κοινωνία.

Θανάση Καμπαγιάννη: “Το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα, 1918-1923”, εκδόσεις “Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο”, Αθήνα 2007, με πρόλογο του Δημήτρη Λιβιεράτου. Ένα σημαντικό βιβλίο, απαραίτητο για τους εργάτες που τιμούν και σέβονται την ιστορία της τάξης τους. Το βιβλίο (χωρίς όμως τα συνοδευτικά τεκμήρια, αλλά μόνο το κείμενο), υπάρχει στο νετ, στην ψηφιακή βιβλιοθήκη του Παντείου Πανεπιστημίου, "Πάνδημος". Κατεβάστε το από εδώ:
Το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα 1918-1926: οι απεργίες, τα συνέδρια της ΓΣΕΕ και η οργανική σύνδεση με το ΣΕΚΕ-ΚΚΕ

Εφημερίδα “Μακεδονία”. Στη σειρά “Ο Σεραφείμ Μάξιμος αποκαλύπτει”, τα γεγονότα του Αυγούστου του 1923, όπως τα διηγείται ένας από τους πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής. Στα φύλλα της 27, 28, 29 και 30ης Μαρτίου του 1958.

Από τον λογοκριμένο τύπο της εποχής. Ειδικά στο “Ελεύθερο Βήμα” και φυσικά στον Ριζοσπάστη. Ο Ριζοσπάστης της 24 Αυγούστου του επόμενου έτους (1924), κάνει έναν εκτεταμένο απολογισμό των γεγονότων, ενώ και για πρώτη φορά δημοσιεύονται οι φωτογραφίες των νεκρών εργατών.

Γιάνη Κορδάτου: “Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας”, τόμος Ε' σελίδες 622, 623, εκδόσεις 20ος Αιώνας. Πολύ σύντομη παράθεση των γεγονότων. Αφήνει και μια υπόνοια ότι στο εργατικό κίνημα δρούσαν και αντιβενιζελικοί πράκτορες. “Όμως το βενιζελοπλαστηρικό καθεστώς δεν έπεφτε ούτε με τις απεργίες, ούτε με την αντιβενιζελική αρθρογραφία, έπρεπε να υπονομευθεί μέσα στο οχυρό του”.

Το "συνδικαλιστικό της Ασφάλειας"

Το φαινόμενο της αστυνόμευσης όλων σχεδόν των δραστηριοτήτων των πολιτών του ελληνικού κράτους είναι πολύ παλιό. Ειδικά για το εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα άρχισε να θεσμοθετείται από την περίοδο της παγκαλικής δικτατορίας (Νομοθετικό Διάταγμα - Δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α 265/23.09.1925: ΠΕΡΙ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ). Για να φτάσει σε πλήρη οργανωτική ακμή στην διάρκεια της βασιλομεταξικής δικτατορίας.
Εννοείται, ότι θα συνεχιστεί και μετά την βαριά ήττα της εργατικής τάξης το 1949 μέχρι των ημερών μας, με διαφορετικές κατά καιρούς μορφές.

Η τρομοκρατική δράση των αστυνομικών και των παραστυνομικών οργάνων, ειδικά στο εργατικό, (αλλά και στο φοιτητικό) κίνημα, θα μείνει στην ιστορία. Στην κυριολεξία μιλάμε για ένα παρακράτος, που θα λειτουργήσει έξω από κάθε συνταγματική νομιμότητα και θα αποτελέσει πηγή διαρκούς πολιτικής ανωμαλίας. Ίσως μόνο ο όρος “Παρασύνταγμα”, όρος που εισήχθη από τον καθηγητή συνταγματικού δικαίου Νίκο Αλιβιζάτο στο περίφημο βιβλίο του “Πολιτικοί θεσμοί σε κρίση, 1922-1974 – Όψεις της ελληνικής εμπειρίας”, είναι σε θέση να δώσει σε μεγάλο βαθμό κάποια ερμηνευτικά εργαλεία για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε η συγκεκριμένη αστυνόμευση.

Για να είμαστε δίκαιοι, το ζήτημα της ανάμειξης του κράτους στα σωματεία και στις λειτουργίες τους, είναι κοινό σε όλες σχεδόν τις καπιταλιστικές χώρες, ανεξάρτητα από τον βαθμό της δημοκρατικότητάς τους. Παρά τις αναρίθμητες συνταγματικές και διεθνείς κατοχυρώσεις. Στην Ελλάδα όμως αυτό το φαινόμενο θα πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις και θα σημαδέψει για δεκαετίες το συνδικαλιστικό κίνημα.

Δεν φτάνει μόνο το γεγονός ότι μετά την εκδίωξη της Αριστεράς από την ΓΣΕΕ το 1928, με το τέταρτο συνέδριο η τριτοβάθμια γενική συνομοσπονδία θα περάσει ολοκληρωτικά υπό κρατικό έλεγχο και τα ανώτερα συνδικαλιστικά στελέχη θα μεταβληθούν σε πειθήνια όργανα της εκτελεστικής εξουσίας, σε όργανα των μηχανισμών καταστολής του αστικού κράτους. Δεν θα φτάσει η φασιστικοποίηση των συνδικάτων από τη 4η Αυγούστου και στη συνέχεια ο εντεταλμένος καραμανλικός συνδικαλισμός τύπου Μακρή και Θεοδώρου:

Το κράτος που ανοιχτά ταυτίζει τα συμφέροντά του με αυτά της οικονομικής ολιγαρχίας, χρειάζεται ακόμα πιο άμεσο έλεγχο. Και έχει δίκιο, αφού διδασκόμενο από την ιστορία γνωρίζει ότι μέσα στην όξυνση της ταξικής πάλης, στελέχη του κρατικού εργοδοτικού συνδικαλισμού, μπορεί κάποιες φορές να περάσουν στην αντιπέρα όχθη και να σταθούν μαζί με τους συναδέλφους τους στην πάλη για τις διεκδικήσεις τους. Κάθε συνδικαλιστής, όσο έμπιστος και να είναι για την εργοδοσία, είναι εν γένει ύποπτος. Είναι εν δυνάμει ανατροπέας των ταξικών συσχετισμών.

Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που θα δημιουργηθεί στην Γενική Ασφάλεια ειδικό τμήμα παρακολούθησης του συνδικαλιστικού κινήματος. Είναι το περίφημο “συνδικαλιστικό της Ασφάλειας”. Τα όργανά του, θα παρίστανται ανενόχλητα στις συνελεύσεις των σωματείων μέχρι και το τέλος της δικτατορίας. Όργανα που θα προέρχονται είτε από τον χώρο της Αστυνομίας, είτε από των χώρο του παρακράτους, κυρίως από λούμπεν, παρακμιακά και υποκοσμιακά στοιχεία που κατά καιρούς εξέβραζε και εκβράζει η ελληνική κοινωνία.

(Ανάλογο τμήμα υπήρχε και για το φοιτητικό κίνημα. Το περίφημο “φοιτητικό της Ασφάλειας” που “μεγαλούργησε” στην διάρκεια της χούντας).

Πριν περάσουμε σε κάποια χαρακτηριστικά ντοκουμέντα, τρεις παρατηρήσεις:

- Υπήρχε σαφής διαφορά των ασφαλιτών πάσης φύσεως από τους υπόλοιπους αστυνομικούς. Ειδικά το “συνδικαλιστικό της Ασφάλειας” στελεχωνόταν από επιλεγμένους αστυνομικούς, από άτομα χωρίς ηθικούς ή άλλους φραγμούς. Είχαν σε αντάλλαγμα των υπηρεσιών που προσέφεραν ασυδοσία στην δράση τους στο χώρο του υποκόσμου. Πολλοί από αυτούς θα διαπρέψουν στην προστασία του εμπορίου λευκής σαρκός, ναρκωτικών και σε κάθε είδους παρανομία, (με το αζημίωτο).

- Τα όργανα του “συνδικαλιστικού” ήταν συνήθως αγράμματα άτομα – το πολύ να είχαν τελειώσει την έκτη δημοτικού. Πιθανά, να είχαν και στρατιωτική προϋπηρεσία στον βαθμό του δεκανέα πεζικού. Επιλέχθηκαν προσεκτικά από το κατεστημένο με βάση συγκεκριμένες προδιαγραφές. Το αποτέλεσμα της συγκέντρωσης τόσων εξουσιών στα χέρια τέτοιων λούμπεν και αστοιχείωτων ατόμων, ήταν να αποκτούν τα πιο απίθανα βίτσια.

- Από το 1949 και μετά δεν αναφέρεται καμία περίπτωση αριστερού συνδικαλιστή, ειδικά μέλους της ΕΔΑ και του ΚΚΕ που να πέρασε συνειδητά με το μέρος της Ασφάλειας. Παρά τα λάθη και τις αδυναμίες στην τακτική και στρατηγική του κινήματος, αυτό θα αποτελέσει μια μεγάλη κατάκτηση, μια σελίδα δόξας στην ιστορία του.

Κάποια τεκμήρια.


Ριζοσπάστης, 11.6.1930. Ας σημειωθούν οι διασπαστικές ενέργειες των αρχών ασφάλειας.



ΓΣΕΕ. 16ο χουντικό συνέδριο. Δείγμα της στενής παρακολούθησης από την Γενική Ασφάλεια.



Αυγή, 13.4.1967. Μια εβδομάδα πριν την δικτατορία. Επίθεση ασφαλιτών στις εργατικές διαδηλώσεις. Ο "καλοντυμένος" κύριος, επικουρεί το έργο των αστυνομικών.



Σπάνιο και σημαντικό τεκμήριο. Ορισμένα συνδικαλιστικά στελέχη, ήταν εκτός από όργανα της Αστυνομίας, πληροφοριοδότες και των στρατιωτικών υπηρεσιών (από Γ. Κουκουλές, "Για μια Ιστορία του Ελληνικού Συνδικαλιστικού Κινήματος" ).


Αφήγηση.

Ένα από τα κορυφαία στελέχη του οικοδομικού συνδικαλισμού στην δεκαετία του 1960, ο Μπάμπης Δρακόπουλος (συνωνυμία με το ιστορικό στέλεχος της ΕΔΑ και του ΚΚΕ Εσ. αργότερα), από το Σωματείο των πλακάδων, γράφει για το "Συνδικαλιστικό της Ασφάλειας":

Το "Συνδικαλιστικό της Ασφάλειας" στελέχωναν διάφορα αποβράσματα με κύριο προσόν τον αγοραίο αντικομμουνισμό σε συνεργασία με εργατοπατέρες, παρακρατικούς και τους συνεργάτες των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής. Δηλαδή, διάφοροι τύποι είτε από τις τάξεις της αστυνομίας, είτε έξω από αυτή, που όμως ήταν έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να διαπράξουν οποιοδήποτε έγκλημα.

Όπως έχει αποδειχθεί, τις περισσότερες φορές η φυσική ηγεσία της αστυνομίας αγνοούσε τις δραστηριότητες και τις επιδόσεις των οργάνων του "Συνδικαλιστικού της Ασφάλειας". Κάθε φορά που υπήρχε μια αγωνιστική κινητοποίηση έθεταν κι ένα προβοκατόρικο σχέδιο σε εφαρμογή. Οι Οικοδόμοι πολύ γρήγορα κατάλαβαν τι γίνεται και οργάνωναν κάθε φορά με απίστευτη ψυχραιμία και αποτελεσματικότητα την περιφρούρηση και την εξουδετέρωση των σχεδίων του "Συνδικαλιστικού της Ασφάλειας". Πολλές φορές οι προσπάθειες τους κατέληγαν σε φιάσκο. Έτσι, έκτος των άλλων, υπήρχε και μια "βεντέτα" μεταξύ Οικοδόμων και Ασφαλιτών. Είναι αμέτρητες οι φορές που τους ρεζιλεύαμε ενώπιον της Δικαιοσύνης, όπου με διάφορες κατηγορίες μας προσήγαγαν σιδηροδέσμιους και αντί να μας καταδικάσουν, τους "καταδικάζαμε"... εμείς. Χώρια την κατσάδα που τρώγανε από την έδρα.

Εδώ να σημειώσουμε ότι οι Οικοδόμοι έδειξαν μια επίσης απίθανη ευαισθησία και αλληλεγγύη προς το φοιτητικό κίνημα, ειδικότερα μετά τη δολοφονία του Σωτήρη Πέτρουλα. Όσο κι αν φανεί υπερβολικό, κάθε φορά που το φοιτητικό κίνημα είχε εκδήλωση, αυθόρμητα άδειαζαν οι πιάτσες και οι συνάδελφοι έτρεχαν να προστατέψουν τα παιδιά από τους δολοφόνους του "Φοιτητικού της Ασφάλειας".

Το "Συνδικαλιστικό της Ασφάλειας" έπαιρνε οδηγίες απευθείας από τα υπουργεία Δημοσίας Τάξεως, Εργασίας και Εξωτερικών, ενώ ο επιχειρησιακός συνδυασμός ήταν της αρμοδιότητας της διεύθυνσης του παρακράτους με έδρα την ΚΥΠ. Δεν ήταν λίγες οι φορές που συνδικαλιστικά στελέχη, κυρίως συνεργαζόμενοι με συναδέλφους τους της ΕΔΑ, οδηγούνταν στην ΚΥΠ για ανάκριση, εκφοβισμό αλλά και για δελεαστικές προτάσεις ... συνεργασίας για το καλό της πατρίδος!

Όλες οι κινήσεις των δραστήριων Οικοδόμων ήταν υπό παρακολούθηση. Δηλαδή, έφευγες πολλές φορές, με "σωματοφύλακα" από το σπίτι σου που σε ακολουθούσε στην πιάτσα, στη συνέχεια στον τόπο δουλειάς, το απόγευμα πάλι στην πιάτσα και μετά στα γραφεία του σωματείου ή της ΕΔΑ και τέλος και πάλι ως το σπίτι. Με πρόσχημα την τήρηση της εννόμου τάξεως είχαν πάντα οργανωμένη, σε στιλ ταγμάτων εφόδου, παρουσία στις συνελεύσεις, τις συγκεντρώσεις και τις αγωνιστικές κινητοποιήσεις.

Συνήθως πάντα στις εκδηλώσεις εμφανίζονταν με επικεφαλής τον διαβόητο Παπασπύρου, ένα κομπλεξικό ανθρωπάκι, 1,60 ήταν δεν ήταν στο ύψος, λαλίστατο ... αλλά έτοιμο για οποιοδήποτε έγκλημα πάρει διαταγή! Πίσω από την κουστωδία των ένστολων υπήρχαν πάντα διάφοροι ροπαλοφόροι που ήταν ανακατεμένοι ασφαλίτες, χαφιέδες, τρόφιμοι του παρακράτους, όπως "Αντικομμουνιστική σταυροφορία" κλπ.

Για ένα διάστημα οι χαφιέδες του "Συνδικαλιστικού" διεκδικούσαν να παρευρίσκονται μέσα στις αίθουσες των Συνελεύσεων και να παρακολουθούν τις εργασίες του σώματος. Οι Οικοδόμοι αγωνίστηκαν ώσπου τους πέταξαν έξω. Το ωραίο είναι ότι, αφού ήρθε η Ένωση Κέντρου στην Κυβέρνηση, ο μεγάλος δημοκράτης ... Γεώργιος Παπανδρέου απαγόρευσε μεν να βρίσκονται μέσα στην αίθουσα, αλλά για λόγους ... τάξεως να βρίσκονται στην είσοδο!

Στις πιάτσες είχαν βάλει βάρδιες που παρακολουθούσαν τα πάντα. Τους είχαμε βγάλει και παρατσούκλια. Δεν χάναμε δε ευκαιρία να τους γελοιοποιούμε με τους πιο απίθανους τρόπους, π.χ. κάναμε πως ... συνωμοτούμε και φεύγαμε τάχα για ποιος ξέρει πού. Αφού περπατούσαμε κανένα πεντάλεπτο γύρω από την Ομόνοια, βρισκόμαστε όλοι στα υπόγεια ουρητήρια επί το έργον κατά σειράν κι έπεφτε το γέλιο της αρκούδας.

Ποιος δεν θυμάται τον Γιάννη τον Αρκούδα, ήταν και πολύτεκνος και τον λυπόμασταν, ποιος δεν θυμάται την Ραμόνα που εκτός από το κουσούρι του ήταν και καμπούρης, τον Σάκη τον Φυτά, τον Πέτρο εκ Καλλιδρομίου, ένας κι ένας, αστέρια του "Συνδικαλιστικού της Ασφάλειας".


Διαβάστε:

- Νίκος Αλιβιζάτος : Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση 1922-1974: Όψεις της ελληνικής εμπειρίας. Από το "Θεμέλιο", Αθήνα 1995.
- Ηλίας Σταβέρης : "Οικοδόμοι - Ηρωικοί αγώνες μιας 7ετίας, 1960-1967", εκδόσεις Παρασκήνιο, Αθήνα 2003.
- Γεώργιος Φ. Κουκουλές: "Για μια Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος - Εισαγωγή στην παιδαγωγική της ιστορικής έρευνας", από τις εκδόσεις "Οδυσσέας", Αθήνα 1994.

Το Κόκκινο Σπορ

Σε αντιπαράθεση με την αστική, εξευγενισμένη και μεταφυσική αντίληψη περί αθλητισμού, άμιλλας, σωματικού κάλλους και φυσικά ατομικής επίδοσης, (αντίληψη η οποία θα αναδυθεί ήδη από τον 18ο αιώνα για να κυριαρχήσει μέχρι τις ημέρες μας), το 1925, η Κεντρική Επιτροπή του Μπολσεβίκικου Κόμματος στην ΕΣΣΔ, διακηρύσσει ότι :

«ο αθλητισμός θα πρέπει συνειδητά να χρησιμοποιηθεί σαν μέσο για να συσπειρωθούν οι πλατιές μάζες των εργατών και των αγροτών γύρω από τις οργανώσεις του κόμματος και των συνδικάτων, ώστε να προσελκυστούν έμπρακτα στην πολιτική και κοινωνική δραστηριότητα».

Στο πνεύμα αυτό, το 1928, η Κόκκινη Αθλητική Διεθνής θα οργανώσει στη Μόσχα την πρώτη Σπαρτακιάδα. Έλαβαν μέρος 600 εργάτες αθλητές και αθλήτριες από 14 χώρες. Για την ιστορία το πρόγραμμα περιελάμβανε 22 αθλήματα, αλλά και χορούς, ποιητικούς διαγωνισμούς και μουσική ! Δεν υπήρχαν ρεκόρ, εθνικοί ύμνοι, επιδόσεις. Ο αθλητισμός, χρησιμοποιήθηκε από την Κόκκινη Αθλητική Διεθνή για να προετοιμάσει το προλεταριάτο εν όψει της επικείμενης επανάστασης.

Φωτογραφία από την πρώτη Σπαρτακιάδα στη Μόσχα, το 1928. Η απάντηση του παγκόσμιου προλεταριάτου στη μπουρζουαζία για το τι σημαίνει πραγματικά ο αθλητισμός.

Το νεαρό αλλά δυναμικό κόμμα της εργατικής τάξης στην Ελλάδα ΚΚΕ, σπεύδει να ακολουθήσει αυτήν την οδηγία. Λίγο μετά την πτώση της Παγκαλικής δικτατορίας, και ακόμα περισσότερο μετά την Τρίτη Συνδιάσκεψη της ΟΚΝΕ (Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας), το Φεβρουάριο του 1927, αρχίζουν να δημιουργούνται τα πρώτα σωματεία εργατοαγροτικού αθλητισμού. Οι στόχοι αυτής της προσπάθειας καταγράφονται στο Ριζοσπάστη στις 8 Δεκεμβρίου 1927.



Σε μία μεγάλη ανάλυση του θέματος, στην τρίτη σελίδα και με τίτλο «Το Κόκκινο Σπορ και η Σημασία της Ανάπτυξής του μέσα στην εργαζόμενη Νεολαία», καθορίζονται οι εξής ρεαλιστικές επιδιώξεις :

• α) να προσφέρει διασκέδαση στις μάζες της εργατικής νεολαίας,
  
• β)να αντιδράσει με τη φυσική διάπλαση των εργαζόμενων νέων στη δηλητηρίαση από την εκμετάλλευση,
  
• γ) να προετοιμάσει ρωμαλέους και γυμνασμένους προλεταρίους για τον αγώνα της εργατικής τάξης,
  
• δ) να αποσπάσει τους εργαζόμενους νέους από την ιδεολογική εθνικιστική προπαγάνδα των αστικών αθλητικών συλλόγων,
  
• ε) να οργανώσει καινούργια στρώματα δραστήριων νέων εργατών.

Η πορεία της κίνησης.

Γράφει ο Γιώργος Γάσιας στην μεταπτυχιακή του εργασία «Η περίπτωση των ποδοσφαιρικών σωματείων στην ελληνική κοινωνία του μεσοπολέμου 1922-1936» (2005):

Το 1928 οργανώσεις εργατικού αθλητισμού υπήρχαν σε 30 περίπου πόλεις της Ελλάδος, ενώ, το 1930, το Α΄ Συνέδριο Εργατοαγροτικού αθλητισμού ίδρυσε την Ομοσπονδία Εργατοαγροτικού Αθλητισμού (Ο.Ε.Α.). Καθοδηγητής της Ο.Ε.Α. υπήρξε ο Κώστας Λουλές ενώ κυκλοφορούσε μια φορά το μήνα η τετρασέλιδη εφημερίδα μικρού σχήματος, το Εργατοαγροτικό Σπορ, το οποίο πουλούσε πάνω από 3000 φύλλα τη στιγμή που η Νεολαία (το επίσημο έντυπο της Ο.Κ.Ν.Ε.) πουλούσε 1500 με 2000 φύλλα. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο εντάσσεται η πλειοψηφία των ποδοσφαιρικών συλλόγων που ιδρύθηκαν εκείνη την εποχή με χαρακτηριστικούς τίτλους Εργατικός Αστέρας, Αναγέννηση, Αστέρας.

Στη Θεσσαλονίκη ο Εργατικός Αστέρας διέθετε τη νόμιμη έγκριση και αποτελούνταν από 50 μέλη, «άπαντα ανήκοντα εις την εργατικήν τάξιν», ενώ στην ευρύτερη περιοχή της Λάρισας, η Αγροτική Σπίθα οργάνωνε συνεχώς ποδοσφαιρικούς αγώνες με ομάδες των χωριών της περιοχής βρισκόμενη ταυτόχρονα σε συνεχή επικοινωνία με τον Προλετάριο, ποδοσφαιρικό σωματείο που δραστηριοποιούνταν κυρίως στα όρια της πόλης.

Το 1933 μάλιστα οργανώθηκε περιφερειακή Σπαρτακιάδα κατά τη διάρκεια της οποίας οι ομάδες που συμμετείχαν κατόρθωσαν να παρελάσουν από τα γραφεία του Προλετάριου μέχρι το γήπεδο Αλκαζάρ, τον τόπο διεξαγωγής των αγώνων. Το 1935 έγινε προσπάθεια επίσης συγκρότησης και εργατικής προέλευσης Ομοσπονδίας Ποδοσφαιρικών Αθλητικών χωρίς όμως ιδιαίτερη επιτυχία.


Η "Νεολαία" σε άρθρο της 24/6/1932. "Η παγκόσμια Σπαρτακιάδα του 1933 στη Μόσχα και η συμμετοχή μας σ' αυτήν" και με αρκετά εύγλωττο υπότιτλο, "Η σημασία της αστικής Ολυμπιάδος του Λος Άντζελες". Εκδότης της "Νεολαίας" ήταν ο Μiχάλης Βοζιάδης, ενώ τα φύλλα τυπώνονταν στο τυπογραφείο "Ρυθμός".

Αφηγήσεις

Αφηγείται ο Δημήτρης Μιχελίδης κομμουνιστής Ηρακλειώτης για τον αθλητικό Σύλλογο "Σπάρτακος", που ιδρύθηκε με βάση το πνεύμα που αναφέρθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920 :

Με τη βοήθεια του Εργατικού Κέντρου, φτιάξαμε και στο Ηράκλειο έναν αθλητικό Σύλλογο και τον ονομάσαμε "ΣΠΑΡΤΑΚΟ" όχι τυχαία βέβαια. Τότε όλα τα βλέπαμε με το όραμα της επανάστασης και για τον ουσιώδη αυτό λόγο, ονομάσαμε "ΣΠΑΡΤΑΚΟ", το σύλλογο μας προς τιμή του μεγάλου επαναστάτη των δούλων στη Ρωμαϊκή εποχή.

Στο ξεκίνημα ήταν ανεπίσημος, όμως γρήγορα με τη νομική φροντίδα του νεαρού κομμουνιστή δικηγόρου Κωστή Μαμαλάκη έγινε επίσημος.

Εύκολα βρήκε απήχηση και πολλά εργατάκια μπήκαν στις γραμμές του. Το άσχημο ήταν που δεν είχαμε χρήματα ούτε για τα στοιχειώδη. Ούτε για μπάλα, ούτε για παπούτσια, ούτε όργανα, ούτε τίποτα. Ξυπολιάδες μας ονόμαζαν όταν πηγαίναμε στα χεντέκια (γήπεδα) ή στην αλάνα στις Πατέλες.

Όπως και στις τάξεις της ΟΚΝΕ, το ίδιο και στο νεογέννητο αθλητικό εργατικό σωματείο, τα πιο πολλά μέλη ήταν ορφανά προσφυγάκια και όλα βρήκαν συλλογική στέγη και λάβανε σωστή ηθική αγωγή.

Μεγάλη ήταν η αντίδραση και ο κατατρεγμός μας. Οι αρχές καθώς και τα δυο αστικά αθλητικά σωματεία, ο “Πράσινος Αστέρας” και ο ΟΦΗ, δεν μας άφηναν να σταθούμε πουθενά, ούτε στα χεντέκια, ούτε στα γυμναστήρια.

Ευτυχώς ήταν πολλές οι αλάνες τότε στο Ηράκλειο κι εκεί συνήθως πηγαίναμε για προπόνηση. Όσο για όργανα, μια χειροποίητη μπάλα μας φτιάξανε οι τσαγκαράδες, λιθάρια πήραμε από την θάλασσα, σφαίρες από ενετικά κανόνια και ακόντιο είχαμε ένα σκέτο ξύλο. Ένας σύντροφος εμποράκος πρόσφερε λίγες πήχες μαύρο σατέν και κάναμε μερικά παντελονάκια, κάτι άλλοι μας πρόσφεραν άσπρες φανέλες στις οποίες βάλαμε κατάστηθα δύο μεγάλα κόκκινα γράμματα, το Ο με το Σ, δηλαδή "Όμιλος Σπάρτακος", που όταν τις φορούσαμε όλος ο κόσμος γινόταν δικός μας από την περηφάνια. Βέβαια τα εφόδια ήταν λίγα, γι' αυτό φοράγαμε εναλλάξ τις στολές. Όλα τα παιδιά έπρεπε να βολεύονται.

Πολλές οι δυσκολίες, αλλά σιγά σιγά προκόβαμε. Φτιάχτηκαν τμήματα ποδοσφαίρου, κλασικού αθλητισμού, κολύμβησης, ακόμα και χορευτικό. Κάθε Πρωτομαγιά κάναμε και εσωτερικούς αγώνες στο μέρος της συγκέντρωσης, πότε στον Ατσαλένιο, πότε στον Άη Γιάννη, πότε στο συνοικισμό της Νέας Αλικαρνασσού. Γίνονταν και εκδρομές όπως στις γειτονικές Αρχάνες κτλ. Η εργατιά μας έβλεπε και μας καμάρωνε, αλλά η αντίδραση μας πολέμαγε με κάθε μέσο και η Ασφάλεια λυσσούσε και μας είχε βάλει στόχο. Ούτε σε ξερό, ούτε σε χλωρό κλαρί μας άφηνε να σταθούμε. Ο “Σπάρτακος” έπρεπε να βγει από τη μέση.

Στα επόμενα δυο χρόνια το φασιστικό ιδιώνυμο, είχε γίνει το θανατερό όπλο των βενιζελικών και των αντιβενιζελικών. Οσονούπω αναμέναμε την δική μας σειρά και οφείλαμε να κάνουμε το κάθε τι με προσοχή.

Στην αρχή του 1930, ο νόμος είχε ομόφωνα σχεδόν ψηφιστεί από την πλουτοκρατική βουλή, τέθηκε σε ενέργεια και άρχισαν μαζικές καταδίκες. Πράγματι, λίγο μετά η ασφάλεια τύλιξε το σύλλογό μας σε μια κόλλα χαρτί και πρώτα ο Σπάρτακος και κατόπιν το Εργατικό Κέντρο δικαστικά διαλύθηκαν...

Αθλητές του "Σπάρτακου" το 1928. Αριστερά ο Δημήτρης Μιχελίδης, δεξιά ο Λάμπρος οικοδόμος και στη μέση ο Βασίλης Καρνάβας (εκτελέστηκε το 1944 στο μεγάλο μπλόκο της Κοκκινιάς).
Από το Αρχείο του Δημήτρη Μιχελίδη.


Ορφανά προσφυγόπουλα μέλη της ηρωικής ΟΚΝΕ και του "Σπάρτακου". Ηράκλειο Κρήτης 1926. Από το αρχείο του Δημήτρη Μιχελίδη.


Η Αντίδραση

Στο περιοδικό Αθλητικός Κόσμος σε άρθρο της 8/12/1927 ο «ερυθρός κίνδυνος» αναφερόταν ως ο «νέος φοβερότερος εχθρός» καθώς

«δια της ιδρύσεως της ερυθράς αθλητικής ενώσεως επιδιώκουν να παρασύρουν προς εαυτούς τα τίμια των εργατών παιδιά και με το πρόσχημα της ιδρύσεως αθλητικών και ποδοσφαιρικών εργατικών ομάδων να εμφυσήσουν εις τας αγνάς ψυχάς των νέων μαζύ με τα αθλητικά διδάγματα τας ανθρωποκτόνους ουτοπίας του Μαρξ, του Λένιν, του Τρότσκι και Στάλιν δεν είναι αστεία τα κρούσματα ταύτα προχτές εις τα σχολεία και γυμνάσια, χθες εις το πανεπιστήμον, σήμερα εις τον αθλητισμόν παντού αι νοσηραί και ψυχοφθόροι αρχαί του κομμουνισμού».

Λίγες μέρες αργότερα στο ίδιο περιοδικό και σε ανάλογου ύφους άρθρο με τίτλο «Ιδού οι Άνθρωποι της Μόσχας» και αφιέρωση προς την ελληνική βουλή και το υπουργικό συμβούλιο, ο αρθρογράφος προέτρεπε τους υπευθύνους της ελληνικής πολιτείας,

«να συνέλθωμεν από την νάρκην που μας έχει καταλάβη, να τονώσουμεν το εθνικον φρόνημα της νεολαίας, να πολεμήσωμεν το μικρόβιον αυτό που τόσο ύπουλα εισέρχεται εις τον νεαρόν ασθενικόν οργανισμόν της ελληνικής νεολαίας είναι ανάγκη να ληφθώσι δραστικά μέτρα είς όλους τους κλάδους».

Τα πιο πολλά αθλητικά σωματεία διαλύθηκαν με βάση το "Ιδιώνυμο" της "φιλελεύθερης" κυβέρνησης του Βενιζέλου. Η βασική αιτιολογία των δικαστικών αποφάσεων που επέβαλαν την διάλυση ήταν το πάντα κλασικό,

«Παρεκτράπησαν του σκοπού δι ον, είχον αναγνωνισθεί».

Διαβάστε:

Γιώργος Γάσιας: «Η περίπτωση των ποδοσφαιρικών σωματείων στην ελληνική κοινωνία του μεσοπολέμου 1922-1936». ( Πανεπιστήμιο Κρήτης - E-Locus Ιδρυματικό Καταθετήριο)

Δημήτρη Μιχελίδη: «Ο αθλητικός σύλλογος Σπάρτακος» στο περιοδικό Τότε, τεύχος 32, Μάρτιος 1988.

Χριστίνα Κουλούρη, «Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας - Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία 1870-1922», από το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Αθήνα 1997.

Robert Crego, "Sports And Games Of The 18th And 19th Centuries" από την Greenwood Press,
Westport, Connecticut, Λονδίνο 2003.

Άγγελος Ελεφάντης «Οι Εργατικές Ολυμπιάδες στον Μεσοπόλεμο», περιοδικό Ο Πολίτης, τεύχος 124, Ιούλιος-Αύγουστος 2004.

«Αντίβαρο στις γιορτές των αστών», από τον Ριζοσπάστη, Κυριακή 17 Αυγούστου 2008.

Robert Edelman, "Serious Fun: A History of Spectator Sports in the USSR", Oxford University Press, ΗΠΑ, 1993.

Ερυθρά Αθλητική Διεθνής, από την Wikipedia.

Ο Μεγάλος Δεκέμβρης του 1960.

Εισαγωγικά.

Η 1η Δεκεμβρίου του 1960 αποτελεί μια ημερομηνία σταθμό, ένα ορόσημο στην Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος. Σημαδεύει την αρχή της απαράμιλλα αγωνιστικής πορείας των οικοδόμων και θέτει το όριο από το οποίο άρχισε να γράφεται ξανά η ιστορία των εργατικών αγώνων στη χώρα μας, μετά τη βαριά ήττα που υπέστη το λαϊκό κίνημα στον Εμφύλιο Πόλεμο το 1949.

Αυτή η Ιστορία αφού ξεκίνησε με μία γιγάντια μάχη, με μία ανοιχτή και αιματηρή σύγκρουση με τις δυνάμεις καταστολής του καραμανλικού αστυνομικού κράτους, κατέληξε να δώσει στους οικοδόμους μια θέση στην πρωτοπορία των κοινωνικών αγώνων. Μια τιμητική θέση, που θα την κρατήσουν και θα την υπηρετήσουν μέχρι τέλους με απόλυτη συνέπεια και αυταπάρνηση.

Στα εφτά ηρωικά χρόνια που θα ακολουθήσουν, θα πραγματοποιηθούν δεκάδες μεγάλες μαζικές κινητοποιήσεις, απεργίες, συγκρούσεις, διαδηλώσεις και πολλές φορές ανοιχτές συμπλοκές με την αστυνομία.


Οικοδόμοι.

Θα αποσπαστούν νίκες και κατακτήσεις οικονομικές και θεσμικές που θα αλλάξουν τους όρους δουλειάς και ζωής των εργαζομένων στις οικοδομές. Γενικά η θέση των οικοδόμων στην οικονομία και στην κοινωνία θα αλλάξει προς το καλύτερο.

Τέλος, οι οικοδόμοι θα συμμετάσχουν στους αγώνες για δημοκρατία, για την απελευθέρωση των εξόριστων και των των φυλακισμένων, για την κατάργηση των ανελεύθερων μετεμφυλιοπολεμικών νόμων, για ελεύθερο ταξικό δημοκρατικό συνδικαλισμό. Θα αναδειχθούν σε μια κορυφαία δύναμη κρούσης του εργατικού μας κινήματος, θα εμπνεύσουν και θα παραδειγματίσουν με τη στάση τους και τους υπόλοιπους εργαζόμενους.

Και το πιο σημαντικό, μετά από πολλές δεκαετίες που μεσολάβησαν από τους μεγαλειώδεις εργατικούς αγώνες του Μεσοπολέμου, πολλοί άνθρωποι, ιδιαίτερα νέοι, θα αντιλαμβάνονται πια την Πολιτική, με τους όρους μιας κινηματικής εμπειρίας.

Γιατί οι οικοδόμοι.

Μια ερώτηση που θα μπορούσε κάποιος να κάνει, είναι γιατί να τύχει ο ρόλος αυτής της δυναμικής πρωτοπορίας στους εργαζόμενους στην οικοδομή. Η απάντηση είναι απλή:

Τα οικοδομικά σωματεία στην πλειοψηφία τους είχαν διαγραφεί από την ΓΣΕΕ και βρίσκονταν κάτω από τον έλεγχο της ΕΔΑ. Στην πράξη η ΕΔΑ, αλλά και το παράνομο ΚΚΕ ήταν τα κόμματα των οικοδόμων. Ακόμα και μετά την διάλυση των παράνομων οργανώσεων βάσης του ΚΚΕ μετά την γνωστή απόφαση της κολιγιαννικής ηγεσίας, οι περισσότερες κομματικές οργανώσεις του κόμματος στα οικοδομικά σωματεία παρέμειναν άθικτες.

Η οικοδομή ήταν το άσυλο για τον αριστερό, τον κατατρεγμένο, τον μη δυνάμενο να αποδείξει με πιστοποιητικό τα κοινωνικά του φρονήματα. Ήταν τέτοιος ο οικοδομικός οργασμός της δεκαετίας του 1960 και τόση η ανάγκη για εργατικά χέρια, ώστε δεν χρειαζόταν κανείς πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων για να δουλέψει στην οικοδομή.

Οι οικοδόμοι επίσης, είχαν μόνο περιστασιακούς και συγκυριακούς εργοδότες. Οι διεκδικήσεις τους απευθύνονταν κυρίως προς το Κράτος και αφορούσαν θέματα υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας, συνταξιοδοτικά και θεσμικά ζητήματα, έπαιρναν δηλαδή από την αρχή κοινωνικό, γενικό και πολιτικό χαρακτήρα.

Τα γεγονότα της απεργίας της 1ης Δεκέμβρη.

Η “Επιτροπή Αγώνα” και η Ομοσπονδία Οικοδόμων κηρύσσει πανελλήνια πανοικοδομική απεργία για την Πέμπτη 1η Δεκεμβρίου 1960 με συγκεκριμένα αιτήματα:

Όριο συνταξιοδοτικής ηλικίας τα 60 αντί τα 65 χρόνια.
2500 ημερομίσθια αντί για 4050 που ορίζει το νομοσχέδιο, προκειμένου να θεμελιωθεί συνταξιοδοτικό δικαίωμα.
Δώρο Χριστουγέννων και άδεια από το ΙΚΑ.
Διανομή των “υπέρ αγνώστων” ενσήμων στους υπερήλικες οικοδόμους.


Οικοδόμοι προετοιμάζονται για απεργία. Φωτ. Αρχείο ΑΣΚΙ.

Η απεργία σημείωσε τεράστια, άνευ προηγουμένου επιτυχία σε ολόκληρη την επικράτεια. Τα γιαπιά πάγωσαν στην κυριολεξία. Μεγάλες μαχητικές συγκεντρώσεις έγιναν σε ολόκληρη τη χώρα,
και σε όλες τις μεγάλες πόλεις. Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ηράκλειο, Πάτρα, Λάρισα.

4000 απεργοί (15000 σύμφωνα με άλλες πηγές) της περιοχής της τέως Διοικήσεως Πρωτευούσης και της Ελευσίνας συγκεντρώθηκαν έξω από το Εργατικό Κέντρο της Αθήνας και κατέκλυσαν το οίκημα και την οδό Αγησιλάου. Η Αστυνομία από πολύ νωρίς σχημάτισε κλοιό γύρω από το χώρο της συγκέντρωσης.


Οικοδόμοι στην απεργία. Φωτ. Αρχείο Αυγής.

Μετά τις ομιλίες, και αφού εγκρίθηκε ψήφισμα, οι διοικήσεις των ομοσπονδιών ξεκίνησαν για να το αποδώσουν στο Υπουργείο Εργασίας. Η Αστυνομία παρεμβαίνει για να τους εμποδίσει και τότε αρχίζουν οι συγκρούσεις.

Με συνθήματα «αφήστε μας να πάμε στο υπουργείο», «για το ψωμί μας» κλπ, οι απεργοί προχωρούν προς το τείχος των αστυνομικών, στη διασταύρωση των οδών Κολωνού και Πειραιώς. Δέχονται επίθεση με τα γκλομπς. Εξαπολύουν αντεπίθεση με πέτρες και κομμάτια μάρμαρα. Οι αστυνομικοί αναγκάζονται να συμπτυχθούν. Στο μεταξύ όμως φτάνουν ισχυρές ενισχύσεις, το Μηχανοκίνητο της Γενικής Ασφάλειας, θωρακισμένα αυτοκίνητα και άλλες δυνάμεις της αστυνομίας και η σύγκρουση γίνεται σκληρότερη και γενικεύεται.

Οι απεργοί επιμένοντας να περάσουν στην οδό Πειραιώς, απαντούν στις άγριες επιθέσεις της αστυνομίας, με βροχή από πέτρες. Ανατρέπουν ιδιωτικά αυτοκίνητα και στήνουν οδοφράγματα. Στη διασταύρωση των οδών Κολωνού και Αγησιλάου, άλλες ομάδες απεργών, που προσπαθούν να ενωθούν με τους πρώτους, συγκρούονται με τους αστυνομικούς και ανοίγουν αληθινό πετροπόλεμο. Ο διευθυντής της αστυνομίας Αθηνών, Ρακιντζής που βρίσκεται επιτόπου, διατάσσει τους αστυνομικούς να ρίξουν μερικούς πυροβολισμούς στο έδαφος.


Απεργοί δέχονται επίθεση. Φωτ. Αρχείο Αυγής.


Ο Ρακιντζής επιβλέπων με στολή εκστρατείας και κράνος. Φωτ. Αρχείο Αυγής.

Από τις σφαίρες τραυματίζονται τρεις απεργοί. Επειδή όμως και πάλι οι διαδηλωτές δεν διαλύονται, ειδικά τμήματα της αστυνομίας αρχίζουν να ρίχνουν δακρυγόνα. Οι απεργοί κόβονται σε μικρότερες ομάδες και απωθούνται προς τις παρόδους, όπου όμως και συνεχίζονται μικρο-συγκρούσεις και σημειώνονται νέοι τραυματισμοί. Σοβαρότερες συγκρούσεις γίνονται αργότερα στην πλατεία Αγίου Κωνσταντίνου και στους γύρω δρόμους.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, τραυματίστηκαν κατά τις συγκρούσεις 64 απεργοί και 55 αστυνομικοί. Η κυβέρνηση, η αστυνομία και μερικοί από τους δεξιούς ηγέτες των ομοσπονδιών οικοδόμων (Λυκιαρδόπουλος, Αντωνάτος) απέδωσαν ευθύνες για τα επεισόδια στους κομμουνιστές. Αντίθετα, η ΕΔΑ και πολλές εργατικές οργανώσεις κατάγγειλαν ως υπεύθυνη για τις βιαιότητες την κυβέρνηση. Έντονη συζήτηση για τα επεισόδια έγινε και στη Βουλή, όπου ο Π. Κανελλόπουλος παραλλήλισε τα γεγονότα με τα Δεκεμβριανά και ισχυρίστηκε ότι «το δράμα βαρύνει εκείνους οι οποίοι και προ 16 ακριβώς ετών (...) αιματοκύλησαν (...) την πόλιν των Αθηνών.


Νέα 2.12.1960.

Αντίθετα, ο Ηλιού κατηγόρησε την κυβέρνηση, που παρά τις υποσχέσεις της δεν ικανοποίησε τα αιτήματα των οικοδόμων και ονόμασε “αχαρακτήριστον” την επίθεση της αστυνομίας με γκλομπς, δακρυγόνα, καπνογόνα και θωρακισμένα κατά των απεργών.

(Σπύρος Λιναρδάτος “Από τον Εμφύλιο στην Χούντα”, τόμος Γ' 1958-1962).


Συλλήψεις. Φωτ. Αρχείο Αυγής.

Από τους 200 διαδηλωτές που θα συλληφθούν, οι 21 θα δικαστούν ως υπεύθυνοι για τα επεισόδια. Η Δίκη θα κρατήσει δύο εβδομάδες, για να αθωωθούν όλοι οι κατηγορούμενοι πανηγυρικά. Αργότερα όμως, ύστερα από έφεση της εισαγγελικής αρχής θα καταδικαστούν στο Εφετείο έντεκα.

Συνέπειες.

Ήταν τέτοια η αγανάκτηση των εργατών και τόσο επαίσχυντη η δράση της Αστυνομίας που η απεργία μετατράπηκε στην Αθήνα σε μια άγρια αιματηρή σύγκρουση. Για πρώτη φορά όμως μετά το 1949, οι εργατικές μάζες, οι εκμεταλλευόμενοι, αντιμετώπισαν με τη βία την βία των κατασταλτικών μηχανισμών του αστυνομικού κράτους, με άλλα λόγια αμφισβήτησαν έμπρακτα το μονοπώλιο της βίας από την αστική τάξη και τους λακέδες της.

Γράφει ο Στέργιος Κατσαρός χαρακτηριστικά με την όμορφη πένα του:

Δεν ήταν μόνο οι εβδομήντα χωροφύλακες που τραυματίστηκαν σοβαρά στα επεισόδια αυτά, αλλά και πολλοί άλλοι, που μετά τα γεγονότα υπέβαλαν τις παραιτήσεις τους. Η ταπείνωση του χωροφύλακα, που για χρόνια ήταν απόλυτος κύριος της ζωής και της αξιοπρέπειας εκατομμυρίων ανθρώπων, είχε ένα απελευθερωτικό αποτέλεσμα για το σύνολο των καταπιεσμένων μαζών. Τώρα ο εργάτης δεν ήταν ο κακομοίρης που ζητούσε λύτρωση στα δεσμά της μετανάστευσης. Ήταν ο γίγαντας που «πρωί με τη δροσιά και μέσα στο λιοπύρι έχτιζε για να φτάσει τον ήλιο». Ο ανατολίτικος θρήνος του Καζαντζίδη έδωσε τη θέση του στο αισιόδοξο μαρς του Θεοδωράκη. Όσο για τον οικοδόμο, ξέφυγε από τα τάρταρα της κοινωνικής περιφρόνησης και έγινε ο πρωταγωνιστής της πολιτικής σκηνής, όπου κυριάρχησε για εφτά ολόκληρα χρόνια.
Από τότε οι φοιτητές και άλλοι εργαζόμενοι, όταν στις συγκρούσεις τους με την αστυνομία βρίσκονταν σε δυσκολίες, φώναζαν το σύνθημα «έρχονται οι οικοδόμοι».

Το σπάσιμο της τρομοκρατίας και της φοβίας θα άλλαζε τις συνθήκες στο συνδικαλιστικό κίνημα και θα άνοιγε αργότερα μια νέα προοπτική στην ανάπτυξη των εργατικών και γενικότερα των κοινωνικών αγώνων .

Η απεργία όσο αφορά τα αιτήματά της θα σημειώσει απόλυτη επιτυχία. Επιτυχία που θα οφείλεται και σε ένα μεγάλο βαθμό στην συνεχή, ακατάπαυστη και αγωνιστικά προσανατολισμένη δουλειά των οικοδομικών συνδικάτων που θα ανατρέψουν τις εργατοπατερικές κλίκες της καραμανλικής δεξιάς και θα δώσουν ποιοτικά μια νέα ώθηση στο εργατικό κίνημα.


Τι κερδίσαμε με τους αγώνες μας.

Αφηγήσεις.

Αναφέρθηκε και πιο πάνω η έννοια της διαμόρφωσης της κινηματικής εμπειρίας της πολιτικής. Η ανατροπή των καθιερωμένων που συντελέστηκε στη συγκεκριμένη απεργία, η συλλογική πρακτική και η ατομική συμμετοχή, αναδείχθηκαν σε σύμβολα αμφισβήτησης της κολοβής δημοκρατίας που επιβλήθηκε από τις ΗΠΑ στην Ελλάδα μετά το 1949.

Οι συμμετέχοντες, στις αφηγήσεις τους, περιγράφουν αυτήν την αίσθηση της δύναμης που απέκτησαν μέσα από τη συμμετοχή τους στον απεργιακό αγώνα, ως μέθη, ως πανηγύρι, ως γιορτή:

Ήτανε η πρώτη φορά που έμπαινα σ' ένα τέτοιο πανηγύρι - βέβαια είχα ζήσει σ' έναν Εμφύλιο Πόλεμο και πάρα πολύ έντονα, αλλά δεν είχαμε φτάσει ποτέ στους μαζικούς αγώνες. [...] Ήταν μια άλλη, πρωτόγνωρη εμπειρία, η οποία από ένα σημείο και ύστερα αισθάνεσαι να μεθάς, έτσι; Αισθάνεσαι να μεθάς, και είσαι ικανός για όλα.

(Συνέντευξη με τον Μπάμπη Δ.)

Ήμασταν στην Πλατεία Καραΐσκάκη, κάτω εκεί, Φαβιέρου, και ήρθαν να μας διώξουν οι αστυνομικοί και κόψαμε μια ακακία εμείς, και χτυπάγαμε τους αστυνομικούς με το ξύλο. Και φύγαν, λέει, και είπαν: Αμάν! Όταν θε να 'ναι οι οικοδόμοι σ' απεργία, δεν ξανάρχονται οι αστυνομικοί να μας χτυπήσουν. Μετά παέναμε στο υπουργείο, δεν μας ενόχλαε κανένας. Παέναμ' τη διαμαρτυρία μας κανονικά.

(Συνέντευξη με τον Τάκη Ν.)

Μετά το πρώτο ξάφνιασμα, έμεινα μετέωρος [...] είδα μια σύγκρουση που έγινε ακριβώς μπροστά μου και είδα ότι σηκωνόντουσαν χέρια και χτυπάγανε. Ε, αυτό το διάστημα, το να είσαι μουδιασμένος απέναντι στο χωροφύλακα μέχρι το σημείο να πάρεις απόφαση να σηκώσεις κι εσύ το χέρι, περνάει ένα διάστημα. Βοήθαγε και η ίδια η αστυνομία, γιατί, μπορεί να μην είχανε τη φυσική κατάσταση, την εκπαίδευση των ΜΑΤ, αλλά είχανε μια αγριότητα που ήταν απ' τον Εμφύλιο Πόλεμο. Γιατί τώρα μπορεί κάποιον να τον χτυπήσουνε βάρβαρα, αλλά εκεί ήτανε χτυπήματα καίρια, ήτανε απ' τον Εμφύλιο. [...] Ε, το πρώτο που μου 'ρθε είναι ότι πρέπει, τελικά, όχι ν' αντισταθείς. Το πρώτο είναι να προφυλαχτείς. [...] Η αστυνομία έχοντας το θάρρος του Εμφυλίου Πολέμου, προσπάθησε να διαλύσει αυτόν τον κόσμο. Τεχνικά ήταν αδύνατο να διαλυθεί, γιατί ήταν ογκώδης η διαδήλωση. [···] Δεν δημιουργήθηκε πανικός, ούτως ώστε να φύγει όλος ο κόσμος. Αν κά­ποιος έπεφτε σε μια κατάσταση πανικού ή να υποχωρήσει, ε, τεχνικά ήταν αδύνατο να υποχωρήσει, η μάζα ήτανε συμπαγής. Ε, οπότε άρχισε τελικά, μετά το πρώτο ξάφνιασμα, άρχισε τελικά μια προσπάθεια αντίστασης. Το δεύτερο είναι ότι δεν έφυγε κανένας από τη θέση του, δεν υποχώρησε από τη θέση του, δημιούργησε μια διάθεση επιθετική πια. Ε, αυτό έληξε σαν πανηγύρι μετά. Λέγοντας πανηγύρι, είναι αυτό το ξέσπασμα. Το από καιρό, από χρόνια καταπίεσης, προσβολών απέναντι στον μπάτσο. Κι εκείνη τη στιγμή ένιωθες τελικά ότι μπορείς να τ' αναπληρώσεις.

(Συνέντευξη με τον Στέλιο Κ.)

(Οι αφηγήσεις βρίσκονται στο εξαιρετικό βιβλίο της Δήμητρας Λαμπροπούλου,
"Οικοδόμοι: οι άνθρωποι που έχτισαν την Αθήνα". Ένα βιβλίο υπόδειγμα, για το τι μπορεί να καταφέρει ένας ιστορικός όταν κάνει σωστή αξιοποίηση των διαθέσιμων πηγών, αλλά και όταν ταυτόχρονα έχει ένα στέρεο θεωρητικό υπόβαθρο).

Τελικά τίποτα δεν θα μείνει ίδιο μετά από αυτήν την απεργία. Ακόμα και σε συμβολικό επίπεδο, σε επίπεδο σημειολογίας πολλά θα αλλάξουν. Οι νεαρές μικροαστές ή τουλάχιστον πολλές από αυτές, θα αλλάξουν ακόμα και τα ανδρικά τους είδωλα, με τον σκληρό αγωνιστή αλλά μπεσαλή οικοδόμο να αντικαθιστά τον σοβαρό πειθαρχημένο εύελπη στα όνειρα τους.

Οικοδόμος δίχως Σπίτι .

Οικοδόμος δίχως σπίτι κι άμα λάχει μπετατζής
Δώσε βάση σ΄ ότι λέω γιατί είμαι μπεσαλής

Γυναίκα λεβεντόκορμη, γυναίκα μου ωραία,
εμείς οι δυο βρε μάτια μου θα ζήσουμε παρέα.

Οικοδόμος δίχως σπίτι, μα στο λέω καθαρά.
Θέλω ντόμπρες εξηγήσεις να περάσουμε καλά.

Οικοδόμος δίχως σπίτι, μα τα μπράτσα δυνατά
ότι θέλεις θα το έχεις, δε φοβάμαι την δουλειά.

(Γ. Μαρκόπουλος, 1976)


Διαβάστε

Ηλία Στάβερης: “Οικοδόμοι – ηρωικοί αγώνες μιας 7ετίας 1960-1967”, εκδόσεις Παρασκήνιο. Αθήνα 2003.

Δήμητρα Λαμπροπούλου “Οικοδόμοι – Οι άνθρωποι που έκτισαν την Αθήνα, 1950-1967”, εκδοσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα 2009.

Σπύρος Λιναρδάτος, “Από τον Εμφύλιο στη Χούντα”, τόμος Γ' 1958-1962, εκδόσεις “Το Βήμα – Βιβλιοθήκη”.

Στέργιος Κατσαρός, “Εγώ ο προβοκάτορας, ο τρομοκράτης - Η γοητεία της Βίας”, εκδόσεις Μαύρη Λίστα, Αθήνα 2000.

«Πολεοδομία και Δημόσια Τάξη, Αθήνα Οχυρωμένη Πόλη» Αθήνα 2002. Εκδόσεις "Λέσχη των Κατασκόπων του 21ου αιώνα". Διάλεξη-πτυχιακή εργασία δύο φοιτητών της Αρχιτεκτονικής του Μετσοβείου του 1977, όπου με σαφείς καταστασιακές επιρροές θα ερμηνεύσουν με πολεοδομικούς όρους την "ανίερη εξέγερση" του Δεκέμβρη του 1944, αλλά και όλες τις άλλες βίαιες συγκρούσεις των εργατών με τις δυνάμεις καταστολής στα χρόνια που θα ακολουθήσουν. Ο σχεδιασμός της Αθήνας, 150 χρόνια τώρα, βασίστηκε στην ανάγκη προληπτικής διαχείρισης και καταστολής της ταξικής πάλης.

Τις Αθηναϊκές εφημερίδες της περιόδου.

Η ΟΠΛΑ: Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα.

Η ΟΠΛΑ: Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα.
Έχει την Ιστορία της. Την έχουν κατασυκοφαντήσει:
«Οι φονιάδες».
Δεν είναι αλήθεια. Εμείς, οι Αθηναίοι ξέρουμε ότι μπορούσαμε να στηριχτούμε σ' αυτούς, στις απεργίες, στις διαδηλώσεις, και στα γραψίματα στους τοίχους. Βγαίναμε τη νύχτα, όταν απαγορευότανε η κυκλοφορία και μας κάνανε επιθέσεις ακόμη και οι «εδεσίτες ». Αυτούς, του ΕΔΕΣ της Αθήνας, που αναγκάστηκε να τους αποκηρύξει ο ίδιος ο Ζέρβας σα συνεργάτες των γερμανών. Τα μέλη της ΟΠΛΑ ήταν οπλισμένα. Μας προστάτευαν.
Γινόντουσαν μάχες κάθε βράδυ. Ύστερα άρχισαν να χτυπιούνται ανοιχτά με τον εχθρό, σε αντίποινα για την τρομοκρατία.
Ήταν παλικάρια και αποφασισμένοι. Δεν είναι εύκολο να μπαίνεις στο «Πικαντίλλυ» και να χτυπιέσαι με τους γκεσταπίτες. Δεν είναι εύκολο να χτυπιέσαι ανοιχτά με τους Έλληνες φασίστες που τρομοκρατούσαν τις συνοικίες. Το έκαναν και πέτυχαν.
Θα το σκεφτόντουσαν πολύ οι φασιστικές συμμορίες να μπούνε και να χτυπήσουν τις συνοικίες:
Η ΟΠΛΑ θα εκδικηθεί ! . . .

Δημήτρης Ραβάνης-Ρεντής: "Ημερολόγιο προσφυγιάς".

Ο σιδηροδρομικός Πασχάλης Πουσκουλέλης ήταν συνδικαλιστικό στέλεχος του Εργατικού ΕΑΜ Θεσσαλονίκης, με εντυπωσιακή αντιστασιακή δράση. Δράση η οποία τον έβαλε γρήγορα στο στόχαστρο της τρομοκρατικής γερμανοντυμένης συμμορίας του περίφημου δωσίλογου Δάγκουλα. Από τον Απρίλιο του 1944, ο Πουσκουλέλης, για να γλυτώσει κρυβόταν σε φιλικά του σπίτια, ενώ σκεφτόταν να αφήσει την συνδικαλιστική δουλειά και να ανεβεί στο βουνό.

Η ΟΠΛΑ, προκειμένου να τον προστατέψει, έστειλε ένα μόνο ανώνυμο γράμμα στον δωσίλογο πρόεδρο του σωματείου σιδηροδρομικών Θεσσαλονίκης. Αυτός τρομοκρατημένος ήρθε σε επαφή με τους συμμορίτες του Δάγκουλα για να σταματήσουν να κυνηγούν τον αντιστασιακό συνδικαλιστή. Στη συνέχεια πήγε ο ίδιος προσωπικά και βρήκε τον Πουσκουλέλη και τον διαβεβαίωσε ότι δεν πρέπει να φοβάται για τη ζωή του και να σταματήσει να κρύβεται ....

Ο αριστερός συνδικαλιστής Σταύρος Πιτιανούδης, μέλος του Εργατικού ΕΑΜ Θεσσαλονίκης, στον εορτασμό της 25ης Μαρτίου στο Εργατικό Κέντρο της πόλης το 1944, τολμά να μιλήσει ανοιχτά και απροκάλυπτα υπέρ του ΕΑΜ και του αγώνα του ΕΛΑΣ. Οι εργάτες τον καταχειροκροτούν.

Αμέσως τρεις άντρες της Ασφάλειας τον συλλαμβάνουν κατεβάζοντας τον από το βήμα. Τον σέρνουν στο γραφείο του προέδρου του Εργατικού Κέντρου Θεοδώρου, ενώ λίγο μετά τηλεφωνούν για να "έρθει αμάξι να τόνε πάρει".

Ο Πιτιανούδης δεν τα έχασε καθόλου. Πληροφορεί τον Θεοδώρου ότι η ΟΠΛΑ έχει πάρει ήδη τα μέτρα της, προβλέποντας την εξέλιξη των γεγονότων, οπότε αν πάθει τίποτα, την άλλη μέρα θα το πληρώσει με το κεφάλι του.

Ο Θεοδώρου, παράλυτος από τον φόβο επεμβαίνει στους ασφαλίτες και καταφέρνει να αφεθεί ελεύθερος ο αντιστασιακός συνδικαλιστής. Ο επικεφαλής ασφαλίτης περιορίζεται απλά να ψιθυρίσει στον Θεοδώρου:
"Τότε κύριε πρόεδρε γιατί μας φωνάζετε, για να μάς γιουχαΐζουν οι εργάτες;" και παίρνει τους άντρες του και φεύγει.

Οι ιστορίες είναι παρμένες από τις συνεντεύξεις του Άγγελου Αυγουστίδη και τις σημειώσεις που του έχουν δώσει οι ίδιοι οι συνδικαλιστές στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Η εκτέλεση του Ν. Καλύβα από την ΟΠΛΑ

Η ΟΠΛΑ, όσες αντιρρήσεις και να έχει κανείς για το σύνολο της δράσης της, (ειδικά για την περίοδο μετά τον Αύγουστο του 1944), είναι γεγονός ότι περιόρισε την προδοσία στην Αθήνα. Πάρα πολλοί συνδικαλιστές του ΕΕΑΜ σώθηκαν την τελευταία στιγμή από την εκτέλεση μόνο και μόνο από τον φόβο που προκαλούσαν οι τρομοκρατικές μέθοδοι της ΟΠΛΑ στους αντιπάλους του εργατικού κινήματος και του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα.

Στις 24 Ιανουαρίου του 1944, ημέρα Πέμπτη και ώρα 7.15 πρωινή, εκτελείται ο σοσιαλφασίστας υφυπουργός Εργασίας και ταυτόχρονα γραμματέας της Εθνικής (διάβαζε προδοτικής) Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας, Νικόλαος Καλύβας. Γνωστός συνδικαλιστής του Μεσοπολέμου, στη συνέχεια στέλεχος του μεταξικού συνδικαλισμού και από τον Μάιο του 1941 ένας από τους Κουίσλινγκς της εργατικής τάξης της χώρας μας. Η εκτέλεση έγινε υποδειγματικά από κομάντο της ΟΠΛΑ.

Δύο ημέρες πριν, ο συνδικαλιστής του Εργατικού ΕΑΜ Σταμάτης Μαστρογιαννάκος, είχε μπει με "τσαμπουκά" στα γραφεία του Υφυπουργείου Εργασίας και είχε ανοιχτά απειλήσει τον Καλύβα (με τον οποίο είχε ανοιχτούς λογαριασμούς από την δεκαετία του 1930), για έναν νόμο που προωθούσε η κυβέρνηση Ράλλη, νόμο που καταργούσε την απαγόρευση των απολύσεων εργατών από τις επιχειρήσεις που απασχολούνταν. Η απαγόρευση είχε διαταχθεί από τον Τσολάκογλου, μέσα στον τραγικό για τη φτωχολογιά χειμώνα του 1941, στην προσπάθειά της κυβέρνησης του να περισώσει ότι μπορούσε από το ήδη εξανεμισμένο εισόδημα των εργατών.

Εννοείται ότι μετά την εκτέλεση του Καλύβα - η οποία μάλιστα χαιρετίστηκε από το Λονδίνο, για να τα λέμε και όλα, χωρίς να αφήνουμε την προπαγάνδα της μπουρζουαζίας να συσκοτίζει την κρίση μας - ένας από τους πρώτους που πιάστηκαν ως ύποπτοι ήταν ο Σταμάτης Μαστρογιαννάκος.

Η κατηγορία ενάντια στον Μαστρογιαννάκο στηρίχθηκε στη βασική μαρτυρία ενός συνδικαλιστή της παράταξης του Καλύβα που ήταν παρών, όταν ο τελευταίος απειλήθηκε.

Λίγες ημέρες μετά, ο σύντροφος Μαστρογιαννάκος, μέσω του Φώτη Μακρή (αργότερα ηγέτη του καραμανλικού εργατοπατερισμού, μόνιμος γραμματέας της ΓΣΕΕ για είκοσι σχεδόν χρόνια μετά τον Εμφύλιο, αλλά το 1944 μέλος του ΕΕΑΜ), που τού πήγε στο κελί φαΐ και τσιγάρα, απείλησε τον μάρτυρα ότι αν δεν ανακαλέσει την αρχική του κατάθεση, τόσο αυτός όσο και τα παιδιά του θα μπουν στη "μαύρη λίστα" της ΟΠΛΑ. Ο βασικός μάρτυρας, όπως έλεγε αργότερα ο Μακρής, παρέλυσε ολόκληρος από την απειλή. Αμέσως ανακάλεσε τα πάντα και ο Μαστρογιαννάκος ελλείψει αποδείξεων αφέθηκε ελεύθερος ...


Όταν η ΟΠΛΑ συνέφερε τους Άγγλους, αποτελείτο από πατριώτες που εκτελούσε προδότες. Και το Λονδίνο και όλες οι αγγλοαμερικανικές εφημερίδες πανηγύριζαν για τα κατορθώματά της. Όταν δεν συνέφερε πια, αποτελείτο από εγκληματικά κομμουνιστικά στοιχεία.

Οι New York Times, θριαμβολογούν για την εκτέλεση του υφυπουργού Εργασίας της κυβέρνησης Ράλλη, από τρεις νέους ...πατριώτες (της ΟΠΛΑ δηλαδή, αλλά μετά τον Δεκέμβριο, το ξέχασαν).

και σε OCR:

DESPISED GREEK SLAIN
Labor Minister Nicholas Kalyvas Shot by Three Youths
By Wireless to
THE NEW YORK TIMES.

CAIRO, Egypt,

Jan. 28 — Greek Quisling Labor Minister Nicholas Kalyvas, reported by the Germans to have been shot yesterday by three youths, is described in patriotic Greek circles here as possibly the most despised man in the entire country.
Mr. Kalyvas, formerly of left wing tendencies, became a turncoat under the Metaxas regime, acting as chief of the labor center organization set up to replace the outlawed trades unions. Several times accused of treachery during the war, he expressed willingness to collaborate with the Germans as soon as they entered Athens.
Later as secretary of the labor union under German domination, Mr. Kalyvas came out in favor of the compulsory sending of Greek workers to Germany and agreed to the entrance of Bulgarians into Macedonia and Thrace.


Published: January 29, 1944 Copyright © The New York Times

Σε ελεύθερη μετάφραση:

Ένας σιχαμερός Έλληνας εξολοθρεύτηκε.
Ο Υπουργός Εργασίας Νικόλαος Καλύβας πυροβολήθηκε από τρεις νέους.
Από τον ανταποκριτή των
New York Times.

Κάιρο, Αίγυπτος,

28 Ιανουαρίου - Ο Έλληνας Κουίσλινγκ Υπουργός Εργασίας, σύμφωνα με τις χθεσινές γερμανικές ανταποκρίσεις, φέρεται εκτελεσμένος, από τρεις νέους. Ο δολοφονημένος, περιγράφεται από ελληνικούς πατριωτικούς κύκλους, ίσως ο πιο απεχθής άνθρωπος σε ολόκληρη τη χώρα.
Ο Καλύβας, πρώην μέλος ενός αριστερού κόμματος, αποστάτησε κατά την διάρκεια της μεταξικής περιόδου και έγινε ένας από τους ηγέτες των κυβερνητικών εργατικών οργανώσεων που αντικατάστησαν τα εκτός νόμου συνδικάτα. Κατά την διάρκεια ακόμα του πολέμου πολλές φορές κατηγορήθηκε για προδοτικές ενέργειες, ενώ ήδη από την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα εξέφρασε την επιθυμία της πλήρους συνεργασίας μαζί τους.
Αργότερα ως γραμματέας εργατικών σωματείων, τάχθηκε υπέρ της υποχρεωτικής μεταφοράς Ελλήνων εργατών στη Γερμανία, ενώ συμφώνησε και για την είσοδο των Βουλγάρων στην Ελληνική Μακεδονία και Θράκη.

Ο Γιώργος Μαυρίκος έχει λοιπόν απόλυτο δίκιο όταν γράφει σχετικά:

Χωρίς την δράση της ΟΠΛΑ στις πόλεις και τα αστικά κέντρα οι φασίστες και τα εγχώρια όργανά τους θα δρούσαν ανενόχλητοι, ατιμώρητοι και ασύδοτοι.
Ο φόβος όμως ότι η ίσως ΟΠΛΑ "τους γράψει στα τεφτέρια της" και έτσι θα λογοδοτήσουν, κράτησε στη ζωή εκατοντάδες συνδικαλιστικά στελέχη και χιλιάδες άλλους αγωνιστές. Και είναι τουλάχιστον παράλειψη ότι μέχρι και σήμερα ο ρόλος των παλικαριών της ΟΠΛΑ δεν έχει ακόμα αναδειχθεί κάτω από τη συκοφαντία και την πίεση της φαιάς προπαγάνδας που πενήντα χρόνια τώρα ξεδιπλώνουν οι αστοί.

οι συνεντεύξεις από τον παλαίμαχο συνδικαλιστή της Αριστεράς Σταμάτη Μαστρογιαννάκο, πάρθηκαν από τον ιστορικό Άγγελο Αυγουστίδη

9ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΣΕΕ

Ίσως η πλέον μελανή σελίδα στην ιστορία του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος. Το 9ο Συνέδριο της ΓΣΕΕ, που πραγματοποιήθηκε στον Πειραιά, μέσω του Εμφυλίου Πολέμου, στις 28 Μαρτίου του 1948. Ένα συνέδριο, που αποδείχθηκε πραγματικό φιάσκο για τον διοργανωτή του, ηγέτη των αντικομουνιστικών αμερικανικών συνδικάτων AFL (American Federation of Labor), Irving Brown.

Με την ανάληψη της ευθύνης για το συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα από τους Αμερικανούς, ουσιαστικά μετά την παράδοση της σκυτάλης στην κυριαρχία επί της Ελλάδας, από την Μ. Βρετανία στις ΗΠΑ. μια νέα αντίληψη, μια νέα ποιότητα, άρχισε να εφαρμόζεται από τους υπαλλήλους του αμερικανικού κρατικού συνδικαλισμού, που είχε τεθεί ολόψυχα στην παγκόσμια αντικομουνιστική σταυροφορία κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Δεν χρειαζόταν πια καμία συμφωνία μεταξύ των δεξιών και των αριστερών παρατάξεων του εργατικού κινήματος. Δεν επιβαλλόταν καμία συνδικαλιστική ενότητα, ούτε απαιτείτο (όπως σταθερά και με επιμονή επιδίωκαν οι Βρετανοί συνδικαλιστές τύπου Σιτρίν), καμία προσπάθεια για προσέγγιση και συμβιβασμό. Οι αριστεροί συνδικαλιστές ηγέτες, έπρεπε να εξοντωθούν, είτε πολιτικά, είτε ακόμα καλύτερα βιολογικά.

 

 Ο Irving Brown, φανερά ικανοποιημένος, παρακολουθεί τα σεμινάρια της Ακαδημίας Μακρονήσου.

Εδώ με τον συνεργάτη του Ρ. Ρέιγκαν Χέιγκ. σε μια μεταγενέστερη φωτογραφία.

  Έτσι, μια ολομέτωπη επίθεση ενάντια στον ταξικό συνδικαλισμό αρχίζει από το καλοκαίρι του 1946, με ενορχηστρωτές τους Αμερικανούς και υποχείρια τους ντόπιους υποτακτικούς τους. Ένα άνευ προηγουμένου όργιο απολύσεων, εκβιασμών, δολοφονιών και βανδαλισμών. Είχε προηγηθεί η δικαστική καθαίρεση της νόμιμα εκλεγμένης διοίκησης της ΓΣΕΕ από το 8ο Συνέδριο, συνέδριο το οποίο είχε δώσει στον Εργατικό Αντιφασιστικό Συνασπισμό (ΕΡΓΑΣ) την απόλυτη πλειοψηφία.

 Ο Μήτσος Παπαρήγας κλείνει τις εργασίες του 8ου Συνεδρίου της ΓΣΕΕ.

Όλα αυτά - δίχως καν να τηρηθεί κανένα πρόσχημα για την διατήρηση της συνδικαλιστικής νομιμότητας - επί ένα σχεδόν χρόνο, με κατάληξη την σύλληψη τον Ιούλιο του 1947, από τον τότε Υπουργό Εθνικής Ασφαλείας Ναπολέοντα Ζέρβα 2613 συνδικαλιστών (μεταξύ 15000 συλληφθέντων) σε Αθήνα-Πειραιά, μεταξύ των οποίων και ο γενικός γραμματέας της νόμιμα εκλεγμένης διοίκησης της ΓΣΕΕ από το 8ο Συνέδριο, ο αξέχαστος συνδικαλιστής Μήτσος Παπαρήγας.

Στις 24 Δεκεμβρίου 1947 θα αναγγελθεί από τον Ρ/Σ «Ελεύθερη Ελλάδα» ο σχηματισμός της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης, ενώ λίγες ημέρες αργότερα, η κυβέρνηση της Αθήνας, με τον περίφημο νόμο 509, θα θέσει και τυπικά εκτός νόμου την Αριστερά στην Ελλάδα. Μαζί με το ΚΚΕ, το ΕΑΜ και την Εθνική Αλληλεγγύη, στην παρανομία θα τεθεί και ο ΕΡΓΑΣ.

Μέσα σε αυτό το ζοφερό πολιτικό κλίμα της εποχής, με εκατοντάδες αριστερούς συνδικαλιστές να βρίσκονται μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα ή στην υπερορία, οι Αμερικανοί θα επιχειρήσουν με τη βοήθεια των «συνδικαλιστών» που είχαν διαπρέψει με το φασιστική ή δοσιλογική τους δράση στο παρελθόν, με υποκείμενα και δεύτερης τάξεως υπηρέτες της μπουρζουαζίας, να οργανώσουν συνέδριο της Γενικής Συνομοσπονδίας, προκειμένου να νομιμοποιηθούν απέναντι στα μάτια των ευρωπαϊκών χωρών και να αποδείξουν ότι στην Ελλάδα η κοινοβουλευτική δημοκρατία λειτουργεί κανονικά και συνεπώς, οι συνδικαλιστικές ελευθερίες προστατεύονται.

Το πρόβλημα ήταν ότι δεν είχαν επιλέξει καλούς ηθοποιούς για αυτήν την παράσταση, που αποδείχθηκε μια άθλια και κακής ποιότητας φαρσοκωμωδία.
Γράφει σχετικά η εφημερίδα του ΔΣΕ «Εξόρμηση» στο φύλλο 22, της 15ης Απρίλη 1948 για αυτό Συνέδριο παρωδία:

«Στην αίθουσα του Δημοτικού Θεάτρου στον Πειραιά, άρχισε στις 28 του Μάρτη, η "αισχρή θεατρική παράσταση", όπως τη χαρακτήρισε η "Πράβντα", το λεγόμενο "9ο Πανεργατικό Συνέδριο". Πρωταγωνιστές είναι οι Έλληνες μεγαλοεργατοκάπηλοι Μακρής, ο λωποδύτης Πατσατζής, ο τεταρτοαυγουστιανός Δημητράτος και άλλοι και σκηνοθέτης, ο μεγάλος διασπαστής της εργατικής τάξης της Αμερικής, Ίρβινγκ Μπράουν. Στα θεωρεία διακρίνονται αντιπρόσωποι της αμερικάνικης και αγγλικής πρεσβείας, καθώς και μέλη της αμερικάνικης οικονομικής αποστολής.
Μοναρχοφασίστες και Αμερικάνοι περιμένουν πολλά πράγματα από την παράσταση αυτή. Ο άγριος διωγμός του συνδικαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα, οι αντιεργατικοί νόμοι, οι δολοφονίες, οι φυλακίσεις και οι εξορίες των εργατών είχαν κάνει άσχημη εντύπωση στους δημοκρατικούς λαούς. Το "συνέδριο" θα ερχόταν τώρα ν' αποδείξει ότι στη χώρα αυτή υπάρχουν πραγματικές συνδικαλιστικές ελευθερίες.
Και πραγματικά το "συνέδριο" οργανώθηκε και διεξήχθη με όλους τους κανόνες και τους τύπους της δυτικοευρωπαϊκής δημοκρατίας και ελευθερίας. Κουστωδίες από αστυνομικούς είχαν ζώσει το χτίριο και κάνανε σωματική έρευνα σε κάθε ένα που έμπαινε μέσα. Η αίθουσα των συνεδριάσεων είχε πλημμυρίσει από όργανα της ασφάλειας και χαφιέδες, για να θυμίζουν στους σύνεδρους ότι έπρεπε να είναι νομιμόφρονες και πειθαρχικοί. Η εφορευτική επιτροπή δεν έκανε την έκθεσή της γιατί δεν της επιτράπηκε να κοιτάξει τα πληρεξούσια των αντιπροσώπων, που τα πιο πολλά ήταν πλαστά και άκυρα.

Καβγάς αμερικανικού τύπου.

Όλες οι συνεδριάσεις της παρασυναγωγής περιορίστηκαν γύρω από ένα ζήτημα. Δεν πρόκειται φυσικά για κανένα από τα ζωτικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η εργατική τάξη της χώρας μας. Οι εργατοκάπηλοι διορίστηκαν για να σκεπάζουν και όχι για να εξετάζουν τα ζητήματα της εργατιάς. Το ζήτημα, που τους απασχόλησε, ήταν ποια κλίκα θα πάρει τη διοίκηση της ΓΣΕΕ. Αντιμετώπιζαν και ένα άλλο ζήτημα, ποιος θα πληρώσει τα έξοδα του συνεδρίου. Μα πάνω σ' αυτό συμφώνησαν αμέσως. Ζήτησαν από την κυβέρνηση να τους δώσει δάνειο 500 εκατ. Αυτή ήταν η μοναδική απόφαση που πάρθηκε και μάλιστα ομόφωνα.

Γύρω, όμως, από το ζήτημα της διοίκησης της ΓΣΕΕ άρχισε ένας σκυλοκαβγάς αμερικανικού τύπου. Οι βρισιές, οι αντεγκλήσεις, τα επεισόδια, οι φαγωμάρες είναι σε ημερήσια διάταξη. Ο Αμερικανός Μπράουν μάταια προσπαθούσε να μονοιάσει τους υποτακτικούς του. Είναι τόσο βαθιές οι αντιθέσεις τους, για το ποιος θα γλείψει το κόκαλο, που δεν ακούν το αφεντικό τους και ο ένας αρχίζει να ξεσκεπάζει τον άλλον. Η κλίκα του Μακρή κατηγορεί τον Καλομοίρη ότι παίρνει λεφτά από την ασφάλεια και τους μεγαλοκαρχαρίες για να διασπάσει την εργατική τάξη και επίσης θυμίζει στον Πασατζή ότι διώχτηκε σαν κοινός λωποδύτης από το κατάστημα Σγούρδα, όπου δούλευε υπάλληλος. Ο Πασατζής ξεσκεπάζει τις λοβιτούρες του Μακρή και του Θεοχαρίδη και αποκαλύπτει πως ο Μακρής παίρνει επιχορήγηση από τη μοναρχοφασιστική κυβέρνηση για να παίξει τον προδοτικό του ρόλο. Και ο Δημητράτος βρίσκει ευκαιρία να γίνει ο ρυθμιστής της κατάστασης. «Βγάζει σε δημοπρασία το δημοκρατικό κίνημα», όπως είπε ένας αντιπρόσωπος και προσπαθεί να επιπλεύσει.

Η περιγραφή της «Εξόρμησης» φαίνεται υπερβολική. Και όμως είναι όλα αλήθεια. Το απόλυτο «ξεκατίνιασμα» των εργατοπατέρων. Το 9ο Συνέδριο, αποδείχθηκε ως εγχείρημα πολύ δύσκολο για τον Brown και οι ισορροπίες που εξασφάλισε ήταν τελικά εξαιρετικά εύθραυστες.

 Επεμβαίνουν οι Αμερικανοί
Η διάσπαση της παρασυναγωγής δεν άργησε να εκδηλωθεί. Ο Πασατζής και ο Δημητράτος αποχωρούν και τραβούν για οργάνωση αντισυνεδρίου. Επεμβαίνουν όμως οι Αμερικανοί, που έβλεπαν ότι τα σχέδιά τους χαλούσαν και τους υποχρεώνουν να γυρίσουν πίσω. Στην ψηφοφορία που επακολούθησε για την εκλογή γραμματέα, βγήκε ο Δημητράτος. Αλλά επειδή δε συγκέντρωσε απόλυτη πλειοψηφία, η εκλογή του ακυρώθηκε. Στο μεταξύ, όσα τίμια στοιχεία βρίσκονταν ανάμεσα στους αντιπροσώπους άρχισαν να αγαναχτούν.
Σε πολλά ψηφοδέλτια βρέθηκε γραμμένη η φράση «Οι Έλληνες εργάτες δεν εκλέγουν τους ηγέτες τους ανάμεσα από φασίστες, που ο ένας είναι χειρότερος από τον άλλον». Είκοσι τρεις εργάτες του Πειραιά, της Θεσσαλονίκης και της Καβάλας, αηδιασμένοι από την κακότεχνη φάρσα, αποχώρησαν απ' την παρασυναγωγή και δήλωσαν ότι δεν έχουν καμία σχέση μ' αυτή.
Η χρεοκοπία του "συνεδρίου" ολοκληρώθηκε με το ψήφισμα της νομοθετικής επιτροπής, για αναλογική αντιπροσώπευση στη διοίκηση, που ουσιαστικά δίνει το δικαίωμα στην κυβέρνηση να διορίζει αυτή το γραμματέα της ΓΣΕΕ.

Ο ένας

Ωστόσο η φωνή της εργατικής τάξης ακούστηκε ρωμαλέα μες το «συνέδριο». Ο ναυτεργάτης σε βενζινόπλοια Μανώλης Κλεάνθης ανέβηκε στο βήμα και μαστίγωσε με τα λόγια του τους εργατοκάπηλους.
«Το συνέδριό σας, είπε, δεν μπορεί να έχει κανένα κύρος, γιατί οργανώθηκε από την κυβέρνηση και από ανθρώπους, που δεν έχουν καμιά σχέση με την εργατική τάξη. Τη στιγμή, που εδώ εμείς αερολογούμε, οι πραγματικοί ηγέτες της εργατικής τάξης σαπίζουν στις φυλακές και στα ξερονήσια».
Δεν πρόλαβε να πει περισσότερα. Το λεφούσι των διορισμένων όρμησε πάνω του και μπροστά στα μάτια των Αμερικανών και των Άγγλων αντιπροσώπων τον βασάνισε απάνθρωπα. Μετά η αστυνομία τον συνέλαβε και καταματωμένο τον μετέφερε στα κρατητήρια, αποδείχνοντας έτσι σ' όλο τον κόσμο, τι είναι η περίφημη δυτικοευρωπαϊκή δημοκρατία και ελευθερία.

Η φάρσα του Αμερικάνου Μπράουν απέτυχε παταγώδικα. Η παρασυναγωγή αποκάλυψε όλη τη βρομιά και τη σαπίλα του καθεστώτος των διορισμένων. Και η εργατική τάξη που αγωνίζεται ηρωικά στο βουνό και στην πόλη, θα εντείνει ακόμη πιο πολύ την πάλη της για να διώξει τους Αμερικάνους και να καθαρίσει τα συνδικάτα της από τη βρομιά των εργατοκάπηλων.»

Και μια άλλη περιγραφή του Συνεδρίου του Brown, πιο ψύχραιμη αυτή τη φορά, από τον τότε Πρόεδρο του Συλλόγου Φωταερίου, Ορέστη Χατζηβασιλείου, σε άρθρο του στην εφημερίδα «Ο Γκαζιέρης» της 22 Απριλίου 1948.

TO 9o ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΟΝ ΠΑΝΕΡΓΑΤΙΚΟΝ ΣΥΝΕΔΡΙΟ

Χωρίς πρόσφατα να εκλεγούν οι εκλεκτοί των εργατοϋπαλλήλων οργανώθηκε ερήμην των εργαζομένων και εν σπουδή το «9ον Πανελλαδικόν Πανεργατικόν Συνέδριον». Οι οργανωτές του ήσαν οι γνωστοί «ηγέτες» εργατοπατέρες κατ’ επάγγελμα διωρισμένοι Γ.Σ.Ε.Ε., χωρισμένοι σε διάφορες φατρίες.

Ο κρατικός παρεμβατισμός φαινόμενο ελλείψεως ελευθέρου Συνδικαλισμού, υπήρξε μεγαλύτερος από κάθε άλλη φορά. Τα διάφορα πολιτικά κόμματα δεν παρέλειψαν κανένα μέσο επηρεασμού που να μην το έβαλαν σε εφαρμογή.

Νόμοι καταργούνται και νόμοι ψηφίζονται εν «μια νυκτί και μόνη» προκειμένου να διατηρήσουν στην ηγεσία του συνδικαλιστικού κινήματος τους δικούς τους ανθρώπους, τα όργανα των εργοδοτών και τους άσπονδους αποδιοπομπαίους «φίλους» των εργαζομένων.
Οι οργανωτές «ηγέτες» κάποτε, προ δεκαετηρίδων είχαν εργασθεί και αποζήσει από το μεροκάματο ή το μισθό τους.

Χρόνια όμως τώρα είναι παράσιτα των εργατών, παράσιτα των διαφόρων κομμάτων που σαν σαλτιμπάγκοι πηδούν από το ένα στο άλλο, παράσιτα του Υπουργείου εργασίας, παράσιτα βιομηχάνων. Έχουν καταβροχθίσει το καταπέτασμα.

Το Συνέδριο κράτησε περισσότερο από 15 μέρες. Κανένα από τα προβλήματα που ενδιαφέρουν την εργατική τάξη δεν συνεζήτησε. Ούτε διετύπωσε τις οικονομικές και συνδικαλιστικές διεκδικήσεις των εργαζομένων.

Για τις αμαρτωλές Συλλογικές Συμβάσεις -τη διατίμηση του μόχθου της δουλειάς- καμμιά νύξι.
Όλες τις μέρες τις ξόδεψε σε αξιοδάκρυτες χυδαιότητες αλληλοαποκαλύψεις και αντεγκλήσεις.
Δεν υπάρχει βρισιά που να μην ακούστηκε στο «εργατικό» αυτό συνέδριο. Δεν υπάρχει κατηγορία που να μη διασταυρώθηκε. Δεν υπάρχει ατιμωτική πράξι που να μην αποδόθηκε στον ένα ή στον άλλο «ηγέτη».

Και φαίνεται ότι όλα αυτά είναι αληθινά. Θα έπρεπε ο εισαγγελέας οπωσδήποτε να επέμβη.
To «9o Πανελλαδικό Πανεργατικό Συνέδριο» φανέρωσε στην εργατική τάξι και σε κάθε τίμιο άνθρωπο τι την περιμένει και τι αγώνες πρέπει να κάμη για να απαλλαγή από τους επαγγελματίες εργατοπατέρες.

Η θέση της Ενώσεως των Συνεργαζομένων Συνδικάτων Τραπεζών και Επιχειρήσεων Κοινής Ωφελείας πόσο απεδείχθη από τα πράγματα σωστή, παρά την απειθαρχία (ορισμένων που είναι συνδεδεμένοι με τους εργατοπατέρες! Η υποψηφιότητα του συναδέλφου Στρούτζα παρά το μικρό αριθμό ψήφων που συνεκέντρωσε (39) θα δείξη σε πολλούς τίμιους συνδικαλιστές το σωστό δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουν στο μέλλον. Ο εξαγνισμός και το ξεκαθάρισμα του συνδικαλιστικού μας κινήματος με τον οργανωμένων αγώνα των εργαζομένων κατά του κρατικού παρεμβατισμού που είχε τα γνωστά αποτελέσματα, πρέπει να γίνη αφετηρία των νέων μας αγώνων.

Η παράταξη Μακρή. Από δεξιά προς αριστερά στην πρώτη σειρά: Γουής, Μακρής. Πάνω, Φωτιάδης, Χάνος, Πατσατζής. Η συγκεκριμένη ομάδα, θα κυριαρχήσει στο συνδικαλιστικό κίνημα της χώρας μας, από το 1948, μέχρι το 1969, με ένα μόνο μικρό διάλειμμα, το 1964.

Συμπερασματικά, κατά την διάρκεια του 9ου Συνεδρίου και παρά τις ελπίδες των Αμερικανών των AFL, συγκρούστηκαν σφοδρά, δύο παρατάξεις από τον χώρο των εργατοπατέρων. Η παράταξη Μακρή-Θεοχαρίδη και η παράταξη Πατσατζή-Καλομοίρη, με τον παλαίμαχο και έμπειρο Αριστείδη Δημητράτο, σε ρόλο Νέστορα του εργατικού κινήματος να προσπαθεί με νηφαλιότητα και με συμφωνίες εκατέρωθεν να επιτύχει κάποιον συμβιβασμό και ταυτόχρονα να πάρει και την ηγεσία της Συνομοσπονδίας. Κάτι που παραλίγο να πετύχει, αν δεν ήταν "πάρα πολύ" για τους Αγγλοαμερικανούς, που δεν ήθελαν με τίποτα σε αυτήν την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου να αναλάβει τη ΓΣΕΕ ένας συνδικαλιστής με φασιστικό παρελθόν.

Αν και στις αναφορές του Brown γίνεται λόγος για "συντηρητικούς" και "ρεφορμιστές σοσιαλιστές" συνδικαλιστές ηγέτες, στην πραγματικότητα όλα αυτά ήταν στην κυριολεξία αέρας κοπανιστός. Ο Θεοχαρίδης, οπαδός του Δάγκουλα στην Θεσσαλονίκη κατά την διάρκεια της Κατοχής, ονομαζόταν ρεφορμιστής. Όπως και ο Μακρής και ας ήταν βουλευτής του Λαϊκού Κόμματος του Τσαλδάρη. Μάλλον εθελοτυφλία, παρά άγνοια της ελληνικής συνδικαλιστικής πραγματικότητας από τους αντιπροσώπους των AFL.

Ας είναι. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό, είναι ότι η διαμάχη μεταξύ των φατριών, η άγρια πάλη που έφτασε από τις ύβρεις και τους τραμπουκισμούς στις σωματικές επιθέσεις μέσα στους χώρους του Συνεδρίου, ήταν ένας αγώνας για τις θέσεις και όχι ένας αγώνας Αρχών. Ήταν μια πάλη για τους παχυλούς μισθούς του γενικού γραμματέα, του ταμία και των μελών της Γραμματείας.

Γράφει ο Άγγελος Αυγουστίδης σχετικά:

Ο μισθός του γενικού γραμματέα άξιζε πραγματικά τον κόπο. Μετά την οριστική εξουδετέρωση της Αριστεράς, το καλοκαίρι του 1947, ο μισθός αυτός αυξήθηκε από 900.000 δραχμές ($ 90) σε 2.500.000 δραχμές ($ 250) τον μήνα. Αλλά και τα υπόλοιπα μέλη της γραμματείας δεν πεινούσαν. Από 750.000 δραχμές ($ 75) ο μισθός τους ανήλθε σε 1.550.000 δραχμές ($ 155). Επιπλέον, έπαιρναν και γενναιόδωρη αποζημίωση για μεταφορικά και άλλα έκτακτα έξοδα. Και για να έχει κανείς ένα μέτρο σύγκρισης: σύμφωνα με τη νέα συλλογική σύμβαση εργασίας του Νοεμβρίου, π.χ., το ημερομίσθιο των εργατών είχε καθοριστεί σε 11.000 έως 20.000 δραχμές* οι εργάτριες έπαιρναν από 7.000 έως 9.000 δραχμές* ο μηνιαίος μισθός υπαλλήλων των κατηγοριών «χαμηλός» και «μέσος» κυμαινόταν από 125.000 έως 680.000 δραχμές.

Αναλυτική περιγραφή των εργατικών ημερομισθίων στην εφημερίδα "Ελευθερία" της 5.11.1947.

Τελικά, επήλθε με την πρωτοβουλία του Καλομοίρη, του "μπαρμπα-Γιάννη", η πολυπόθητη συμφωνία. Αν τον υποστήριζε ο Μακρής για αντιπρόσωπο σε διεθνές εργατικό συνέδριο στο Σαν Φρανσίσκο, αυτός θα τον υποστήριζε για την θέση του γενικού γραμματέα. Στις 5 Ιουνίου του 1948, σε ατμόσφαιρα συμφιλίωσης και "εθνικής ομοψυχίας", σαν να μην έγινε τίποτα, ο Μακρής εξελέγη γενικός γραμματέας της ΓΣΕΕ. (Θα παραμείνει ως το 1969 σε αυτήν την θέση).

Η εργατική τάξη πάει στον Παράδεισο... (ή καλύτερα, η "ηγεσία" της εργατικής τάξης της Ελλάδας, πάει διακοπές στις ΗΠΑ).

Αλλά και οι άλλοι βολεύτηκαν καλά. Οι Καλομοίρης, Θεοδώρου, Κυριακόπουλος, Θεοχαρίδης εξελέγησαν στη Γραμματεία, ενώ ο πολύς Πατσατζής στην θέση του ταμία. Και αφού βολεύτηκαν, αναχώρησαν μαζί με τους βοηθούς τους για το Σαν Φρανσίσκο. Η ελληνική αποστολή, ήταν η πολυπληθέστερη στο συνέδριο της ILO (International Labour Organization), μετά αυτήν των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας.
Μέσα στη λάβα του Εμφυλίου Πολέμου και ενώ η ελληνική εργατική τάξη βρισκόταν στην απόλυτη ένδεια και εξαθλίωση, το σύνολο της ηγεσίας της ΓΣΕΕ, έφυγε για διακοπές πολλών εβδομάδων στις ΗΠΑ. Παίρνοντας και συνάλλαγμα 40.000 δολαρίων (εν αγνοία των Αμερικανών για να πούμε τη αλήθεια). Πραγματικά, μπορεί η εργατική τάξη να βρισκόταν στην Κόλαση του πολέμου και της φτώχειας, η "ηγεσία" της όμως στάλθηκε στον Παράδεισο.

 

Εδώ, οι Μακρής, Βασιλειάδης με τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρσαλ (στο κέντρο).

Χρησιμοποιήθηκαν ως βιβλιογραφικά βοηθήματα τα παρακάτω:

1. Δημήτρη Λιβιεράτου, "Τα Συνέδρια της ΓΣΕΕ", ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ (εκδόσεις Άγγελος Σιδεράτος), Αθήνα 1997.

2. Άγγελος Αυγουστίδης, "Το Ελληνικό Συνδικαλιστικό Κίνημα κατά τη δεκαετία του '40 και τα περιθώρια της πολιτικής", εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1999. (Ίσως το καλύτερο βιβλίο για το θέμα, με πολλές παραπομπές σε ξένες πηγές).

3. Γιώργος Φ. Κουκουλές, "Για μια Ιστορία του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος", εκδόσεις Οδυσσέας, β' έκδοση, Αθήνα 1994 (άκρως απαραίτητο βοήθημα).

4. Γιώργος Φ. Κουκουλές, "Το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα και οι ξένες επεμβάσεις 1944-1948" εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1995 (το 9ο Συνέδριο και τα περί αυτού γεγονότα καταλαμβάνουν μέγα μέρος στο συγκεκριμένο βιβλίο - σημαντικό).

5. Γιώργος Εμμ. Μαυρίκος, "Το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα 1918-11948, δύο γραμμές σε διαρκή αντιπαράθεση", 3η έκδοση, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2004 (πλούσια εικονογράφηση, πολλά στοιχεία από το αρχείο της ΓΣΕΕ και του ΚΚΕ).

6. Γιώργος Φ. Κουκουλές, "Ελληνικά Συνδικάτα: Οικονομική αυτοδυναμία και εξάρτηση 1938-1984", εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1994. (Ουσιαστικά μια μελέτη-συμβολή στην διερεύνηση των αιτιών της ανυπαρξίας του συνδικαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα).

7. Ορέστης Χατζηβασιλείου, "Συνδικαλισμός και Κοινωνική Αντίδραση 1947-1987", εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 198; (άρθρα του παλαίμαχου συνδικαλιστή σε διάφορες φάσεις της εργατικής μας ιστορίας).

8. "Η Τρίχρονη Εποποιία του ΔΣΕ, 1946-1949", έκδοση αφιερωμένη στα 80χρονα του ΚΚΕ, από τον Ριζοσπάστη και τη Σύγχρονη Εποχή, Αθ'ηνα 1998.

9. Θεόδωρος Κατσανέβας, "Το σύγχρονο συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα", εκδόσεις Νέα Σύνορα-Λιβάνης, Αθήνα 1981. Μια καλή περιγραφή των μηχανισμών και των διαδικασιών που οδήγησαν στην παράταση του ανώμαλου καθεστώτος που επιβλήθηκε στο 9ο Συνέδριο της ΓΣΕΕ, για είκοσι και πλέον χρόνια.

10. Αρχείο Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας στο διαδίκτυο. Ψηφιακό αρχείο Δημοκρατικού Στρατού

11. "Ο Συνδικαλισμός στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο - όψεις μιας λησμονημένης ιστορίας" από το blog του Θανάση Τσακίρη.