Ο Giovanni Germanetto (Τορίνο 1885, Μόσχα 1959) ήταν εργάτης, κουρέας και ένα από τα ιδρυτικά στελέχη του ιταλικού κομμουνιστικού κόμματος. Οι «Αναμνήσεις ενός κουρέα», ένα από τα πιο αληθινά και ανθρώπινα βιβλία για τους κοινωνικούς αγώνες στην Ιταλία, κυκλοφόρησαν πρώτα στα ρωσικά, το 1930. Την επόμενη χρονιά εκδόθηκαν στο Παρίσι στα ιταλικά και στα γαλλικά, πάντα με πρόλογο του Palmiro Togliatti, ενώ στην συνέχεια το βιβλίο γνώρισε μεγάλη διεθνή κυκλοφορία, με εκατοντάδες εκδόσεις σε πολλές γλώσσες.
Στις εκδόσεις του 1931 που συγκρίναμε, ο Amadeo Bordiga έχει ουσιαστική θέση στην πολιτική διαμόρφωση του Germanetto. Η παρουσία του αφήνει βαθιά εντύπωση, του ανοίγει νέους ορίζοντες, ενώ τον πείθει ότι ο σοσιαλισμός δεν αποτελεί για την Ιταλία ένα άπιαστο όνειρο, αλλά κάτι απτό και εφαρμόσιμο. Ο συγγραφέας αισθάνεται ότι ο Bordiga βρίσκεται πιο κοντά στον δικό του χαρακτήρα, ενώ θεωρεί ότι ο Antonio Gramsci είναι μια διαφορετική προσωπικότητα, εξίσου σημαντική που δρα συμπληρωματικά με τον πρώτο :
«Αυτοί οι δύο άνδρες φαινόταν να συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον: ο ένας ψηλός, δυνατός, συναρπαστικός ρήτορας [ο Μπορντίγκα], ο άλλος αδύναμος, φιλάσθενος, αλλά οξυδερκής στοχαστής [ο Γκράμσι]».
Η ελληνική διαδρομή προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο. Η έκδοση του 2024 από τη Σύγχρονη Εποχή αναπαράγει την παλαιότερη ελληνική έκδοση του 1960, η οποία είχε μεταφραστεί από τα ρουμάνικα. Έτσι, ο σημερινός αναγνώστης δεν έχει απλώς μπροστά του μια μετάφραση του ιταλικού κειμένου αλλά ένα κείμενο που πέρασε από διαδοχικές κδόσεις και γλώσσες, καθεμία με τη δική της ιστορία. Το "It was on that evening that I heard Bordiga speak for the first time. He made a deep impression on me...", της αμερικανικής έκδοσης (αλλά και της γαλλικής) του 1931, μετατρέπεται σε «το βράδυ εκείνο άκουσα για πρώτη φορά τον Γκράμσι να μιλάει. Και μου έκανε εξαιρετική εντύπωση...» στην ελληνική του 1960.
Η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη, γιατί οι διαφοροποιήσεις δεν αρχίζουν όλες την ίδια στιγμή. Νεότερη μελέτη για τις μαρτυρίες γύρω από τον Gramsci σημειώνει ότι η ιταλική έκδοση του 1931 είχε ήδη αφαιρέσει επεισόδια που αναδείκνυαν τον ρόλο του Bordiga. Η Treccani, από την πλευρά της, επισημαίνει σημαντικές μεταβολές στην όγδοη ιταλική έκδοση του 1962, οι οποίες περιόριζαν τόσο τον ρόλο του Bordiga όσο και τη θετική στάση που είχε εκφράσει γι’ αυτόν ο Germanetto.
Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να φανταστούμε ένα μοναδικό «πρωτότυπο» και μια απλή, γραμμική λογοκρισία. Έχουμε μια ακολουθία εκδόσεων, μεταφράσεων και αναθεωρήσεων. Η πολιτική συγκυρία είναι κρίσιμη αφού ο Bordiga είχε ήδη βρεθεί σε σύγκρουση με την ηγεσία του κόμματος, ενώ ο Gramsci αναδεικνυόταν σταδιακά σε κεντρικό σημείο αναφοράς, αλλά και μάρτυρας της κομματικής ιστορίας. Αυτό κάνει την αλλαγή ιστορικά εύγλωττη, χωρίς να λύνει από μόνο του το ερώτημα ποιος την επέβαλε ή αν ο συγγραφέας συναίνεσε.
Ο πρόλογος του Togliatti στην έκδοση του 1931 είναι μέρος αυτής της ιστορίας, όχι απόδειξη ότι ο ίδιος ευθύνεται για κάθε μεταγενέστερη επέμβαση. Αντίστοιχα, το γεγονός ότι η σοβιετική εκδοχή του 1959 κυκλοφόρησε όσο ο Germanetto ήταν εν ζωή αφήνει ανοιχτή την πιθανότητα προσωπικής αναθεώρησης ή αποδοχής, αλλά δεν την αποδεικνύει.
Οι Αναμνήσεις ενός κουρέα αξίζουν, επομένως, διπλή ανάγνωσης. Ως μαρτυρία για την πολιτική και εργατική ιστορία της Ιταλίας, αλλά και ως τεκμήριο της διαμόρφωσης μιας κομματικής μνήμης. Ακόμη και οι μετατοπίσεις και οι αντικαταστάσεις των ονομάτων έχουν τη σημασία τους. Όταν ο Bordiga υποχωρεί και ο Gramsci καταλαμβάνει τη θέση του, δεν αποτελεί απλά μια λεπτομέρεια, αλλά για ένα υποδειγματικό παράδειγμα «οργουελικής» αναθεώρησης της ιστορίας («Όποιος ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον»), όπου ένα ολόκληρο ιστορικό πρόσωπο σβήστηκε από τις αναμνήσεις του συγγραφέα για κομματικούς σκοπούς.
Επειδή η ιστορία της ελληνικής έκδοσης αποτελεί από μόνη της τεκμήριο της ίδιας της ιστορίας του ελληνικού εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος, σε μια μελλοντική ανατύπωση θα προσέδιδε ακόμα μεγαλύτερη επιστημονική και φιλολογική πληρότητα η προσθήκη μιας σύντομης υποσημείωσης ή ενός εισαγωγικού σημειώματος της συντακτικής επιτροπής. Μια τέτοια σημείωση θα αποκαθιστούσε το αρχικό κείμενο του Germanetto, εξηγώντας ταυτόχρονα στον αναγνώστη τη διαδρομή που ακολούθησε η μετάφραση μέσω της ρουμανικής έκδοσης.
Βιβλιογραφία (πέρα από τις εκδοχές των «Αναμνήσεων ενός κουρέα», που συγκρίναμε, δηλαδή την αμερικανική και γαλλική του 1931, την σοβιετική έκδοση του 1959 και την ελληνική του 2024) :
1. Giovanni Germanetto, Memorie di un barbiere — καταλογογράφηση στη Digital Library Antonio Gramsci
2. Βιογραφικό λήμμα του Germanetto στην Treccani
3. Il De Martino 32/21, «Storie e memorie del PCI: voci, suoni e miti del comunismo italiano»
