Από τον Μπορντίγκα στον Γκράμσι : Οι μεταμορφώσεις της μνήμης του Τζιοβάνι Τζερμανέτο.

 Ο Τζιοβάνι Τζερμανέτο (Giovanni Germanetto — Τορίνο 1885, Μόσχα 1959) ήταν εργάτης, κουρέας και από τα ιδρυτικά μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ιταλίας το 1921, [όταν η κομμουνιστική πτέρυγα με ηγέτες τους Αντόνιο Γκράμσι, Αμαντέο Μπορντίγκα και Ουμπέρτο Τερατσίνι, αποχώρησε από το 17ο Συνέδριο του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος στο Λιβόρνο, ιδρύοντας το Partito Comunista d’Italia, Partito Comunista Italiano (PCI) μετά το 1943]. 

(Λιβόρνο, Γενάρης 1921, διάσπαση του Σοσιαλιστικού Κόμματος και ίδρυση του Κ.Κ.).

Οι «Αναμνήσεις ενός κουρέα», ένα από τα πιο αληθινά και ανθρώπινα βιβλία για τους κοινωνικούς αγώνες στην Ιταλία, κυκλοφόρησαν πρώτα στα ρώσικα το 1930 και την επόμενη χρονιά εκδόθηκαν στο Παρίσι στα ιταλικά και στα γαλλικά, πάντα με πρόλογο του Παλμίρο Τολιάτι. Στην συνέχεια το βιβλίο γνώρισε μεγάλη διεθνή κυκλοφορία, με εκατοντάδες εκδόσεις σε πολλές γλώσσες. 

Στις εκδόσεις του 1931 που είδαμε και συγκρίναμε, ο Αμαντέο Μπορντίγκα είχε κυρίαρχη θέση στην πολιτική και ιδεολογική διαμόρφωση του Τζερμανέτο, αφού ως «παρουσία τού αφήνει βαθιά εντύπωση, του ανοίγει νέους ορίζοντες, ενώ τον πείθει ότι ο σοσιαλισμός δεν αποτελεί για την Ιταλία ένα άπιαστο όνειρο, αλλά κάτι απτό και εφαρμόσιμο». Ο συγγραφέας αισθάνεται ότι ο Μπορντίγκα βρίσκεται πιο κοντά στον δικό του χαρακτήρα, ενώ θεωρεί ότι ο Αντόνιο Γκράμσι είναι μια διαφορετική προσωπικότητα, εξίσου σημαντική που δρα συμπληρωματικά με τον πρώτο :

«Αυτοί οι δύο άνδρες φαινόταν να συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον: ο ένας ψηλός, δυνατός, συναρπαστικός ρήτορας [ο Μπορντίγκα], ο άλλος αδύναμος, φιλάσθενος, αλλά οξυδερκής στοχαστής [ο Γκράμσι]».

Η εικόνα αυτή δεν διατηρείται στις μεταγενέστερες εκδοχές που εξετάσαμε. Στη σοβιετική έκδοση του 1959, ο Γκράμσι παίρνει τη θέση του Μπορντίγκα στην ανάμνηση της Φλωρεντίας, ενώ ο δεύτερος δεν εξαφανίζεται εντελώς· εμφανίζεται πλέο  ως εκπρόσωπος μιας ηττημένης φράξιας της «άκρας Αριστεράς», από την οποία μετά από πολλούς αγώνες το κόμμα κατάφερε να απαλλαχθεί. Η αλλαγή αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή η έκδοση κυκλοφόρησε όσο ο συγγραφέας και οι άλλοι πρωταγωνιστές (Τολιάτι, Μπορντίγκα) πλην του Γκράμσι ζούσαν ακόμη.

Η ελληνική διαδρομή προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο. Η έκδοση του 2024 από τη Σύγχρονη Εποχή αναπαράγει την παλαιότερη ελληνική έκδοση του 1960, η οποία είχε μεταφραστεί από τα ρουμάνικα. Έτσι, ο σημερινός αναγνώστης δεν έχει απλώς μπροστά του μια μετάφραση του ιταλικού κειμένου αλλά ένα κείμενο που πέρασε από διαδοχικές εκδόσεις και γλώσσες, καθεμία με τη δική της ιστορία.

 Το "It was on that evening that I heard Bordiga speak for the first time. He made a deep impression on me...", της αμερικανικής  έκδοσης (αλλά και της γαλλικής) του 1931, μετατρέπεται εντυπωσιακά, «Το βράδυ εκείνο άκουσα για πρώτη φορά τον Γκράμσι να μιλάει. Και μου έκανε εξαιρετική εντύπωση...» στην ελληνική του 1960.

Η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη, γιατί οι διαφοροποιήσεις δεν αρχίζουν όλες την ίδια στιγμή. Νεότερη μελέτη για τις μαρτυρίες γύρω από τον Γκράμσι σημειώνει ότι η ιταλική έκδοση του 1931 είχε ήδη αφαιρέσει τα επεισόδια που αναδείκνυαν τον καταλυτικό ρόλο του Μπορντίγκα. Η Treccani, από την πλευρά της, επισημαίνει σημαντικές μεταβολές στην όγδοη ιταλική έκδοση του 1962, οι οποίες περιόριζαν τόσο τον ρόλο του Μπορντίγκα όσο και τη θετική στάση που είχε εκφράσει γι’ αυτόν ο Τζερμανέτο.

Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να φανταστούμε ένα μοναδικό «πρωτότυπο» και μια απλή γραμμική λογοκρισία ή αυτολογοκρισία. Έχουμε μια ακολουθία εκδόσεων, μεταφράσεων και αναθεωρήσεων. Η πολιτική συγκυρία είναι κρίσιμη αφού ο Μπορντίγκα είχε ήδη βρεθεί σε σύγκρουση με την ηγεσία του κόμματος, ενώ ο Γκράμσι αναδεικνυόταν σταδιακά σε κεντρικό σημείο αναφοράς, αλλά και σε μάρτυρα της κομματικής ιστορίας. 

Ο πρόλογος του Τολιάτι στην έκδοση του 1931 είναι μέρος της ιστορίας του βιβλίου, αλλά όχι απόδειξη ότι ο ίδιος ευθύνεται ή έχει κάποια σχέση με τις μεταγενέστερες επεμβάσεις. Αντίστοιχα, το γεγονός ότι η σοβιετική εκδοχή του 1959 κυκλοφόρησε όσο ο Τζερμανέτο ήταν ακόμα εν ζωή, αφήνει ανοιχτή την πιθανότητα προσωπικής αποδοχής των αναθεωρήσεων.

Οι «Αναμνήσεις ενός κουρέα» αξίζουν επομένως, διπλή ανάγνωση. Ως μαρτυρία για την πολιτική και εργατική ιστορία της Ιταλίας, αλλά και ως τεκμήριο της διαμόρφωσης μιας κομματικής μνήμης. Ακόμη και οι μετατοπίσεις και οι αντικαταστάσεις των ονομάτων έχουν την σημασία τους. Το ότι ο Μπορντίγκα υποχωρεί και ο Γκράμσι καταλαμβάνει την θέση του, δεν αποτελεί απλώς μια λεπτομέρεια, αλλά ένα υποδειγματικό παράδειγμα «οργουελικής» αναθεώρησης της ιστορίας, όπου ένα ολόκληρο ιστορικό πρόσωπο σβήστηκε από τις ίδιες τις αναμνήσεις ενός συγγραφέα για κομματικούς σκοπούς.  

Επειδή η ιστορία της ελληνικής έκδοσης αποτελεί από μόνη της τεκμήριο της ιστορίας του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος στην χώρα μας, σε μια μελλοντική ανατύπωση θα προσέδιδε ακόμα μεγαλύτερη επιστημονική και φιλολογική πληρότητα η προσθήκη μιας σύντομης υποσημείωσης ή ενός εισαγωγικού σημειώματος της συντακτικής επιτροπής. Μια τέτοια σημείωση θα αποκαθιστούσε το αρχικό κείμενο του Τζερμανέτο, εξηγώντας ταυτόχρονα στον αναγνώστη την διαδρομή που ακολούθησε η μετάφραση μέσω της ρουμανικής έκδοσης.

Βιβλιογραφία (πέρα από τις εκδοχές των «Αναμνήσεων ενός κουρέα», που συγκρίναμε, δηλαδή την αμερικανική και γαλλική του 1931, την σοβιετική έκδοση του 1959 και την ελληνική του 2024) :

1. Giovanni Germanetto, Memorie di un barbiere — καταλογογράφηση στη Digital Library Antonio Gramsci

2. Βιογραφικό λήμμα του Germanetto στην Treccani από τον Giuseppe Sircana.

3. Il De Martino 32/21, «Storie e memorie del PCI: voci, suoni e miti del comunismo italiano»

I Didn't Raise My Boy to Be a Soldier

 Το "I Didn't Raise My Boy to Be a Soldier", ήταν ένα αμερικάνικο αντιπολεμικό τραγούδι του 1915 (Alfred Bryan στίχοι και Al Piantadosi μουσική), ιδιαίτερα δημοφιλές στις ΗΠΑ πριν την συμμετοχή της χώρας στον πρώτο μεγάλο ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Μετά την είσοδο των Ηνωμένων Πολιτειών στον πόλεμο, το 1917, αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως ηττοπαθές ή ακόμη και αντιπατριωτικό.

"I didn’t raise my boy to be a soldier,

I brought him up to be my pride and joy.

Who dares to place a musket on his shoulder

To shoot some other mother’s darling boy?"

«Δεν μεγάλωσα τον γιο μου για να γίνει στρατιώτης, τον ανέθρεψα για να 'ναι η περηφάνια και η χαρά μου. Ποιος θα τολμήσει να βάλει στον ώμο του ένα ντουφέκι, για να σκοτώσει το λατρεμένο αγόρι μιας άλλης μάνας;».

Το τραγούδι συγκινεί αφού δεν μιλάει για Βρετανούς, Γάλλους, Γερμανούς, αλλά για τους νέους άντρες όλου του κόσμου, δεν λέει 

«δεν μεγάλωσα τον γιο μου για να σκοτωθεί»,

 αλλά 

«δεν τον μεγάλωσα για να σκοτώσει», μετατρέποντας έτσι την μητρότητα σε πανανθρώπινο σύμβολο.

Οι φωτογραφίες από την Μάχη του Σομ (Γαλλία, Α' Παγκόσμιος), που διήρκησε από την 1η Ιουλίου 1916 μέχρι και τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Μια από τις μεγαλύτερες και πιο αιματηρές μάχες της παγκόσμιας Ιστορίας, με ένα εκατομμύριο απώλειες εκατέρωθεν. Στην ουσία ήταν μια μαζική σφαγή χαρακωμάτων.

Στυλιανός Σκλάβαινας

Με αφορμή το αφιέρωμα του Ριζοσπάστη της Κυριακής (26.04.2026) στους 200 της Πρωτομαγιάς του 1944 στην Καισαριανή και την μάλλον λιτή αναφορά στον Στυλιανό Σκλάβαινα.

 

Γεννήθηκε στη Σίφνο το 1907. Τελείωσε την εμπορική σχολή στον Πειραιά και έγινε τυπογράφος. Πολύ νέος εντάχθηκε στο εργατικό κίνημα και στην ΟΚΝΕ, ενώ αργότερα έγινε μέλος του ΚΚΕ. Δραστηριοποιήθηκε συνδικαλιστικά και ανήλθε στα ανώτατα κλιμάκια φτάνοντας μέχρι το διοικητικό συμβούλιο της ΓΣΕΕ. Συμμετείχε στην ίδρυση της Ενωτικής ΓΣΕΕ (Φεβρουάριος 1929) και έγινε μέλος του διοικητικού συμβουλίου της.

Στα τέλη του 1931 με την επέμβαση της Κομιντέρν για τον τερματισμό της φραξιονιστικής πάλης (πάλη χωρίς αρχές) διορίστηκε στο Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ. Μετακινήθηκε στην Μόσχα και όπου και φοίτησε για λίγους μήνες στο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων της Ανατολής (ή KΟΥTΒ) έχοντας το ψευδώνυμο Πετκόφ. Στην Ελλάδα επέστρεψε το 1932. Εξελέγη πάλι στο Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ στο 5ο (1934) και 6ο Συνέδριο (1935).

Βουλευτής (Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ) εξελέγη στις εκλογές του 1932, όπως και στις εκλογές του Γενάρη του 1936 με το Παλλαϊκό Μέτωπο, όπου ορίστηκε και αρχηγός της κοινοβουλευτικής ομάδας.

Το καλοκαίρι του 1935 στο 7ο και τελευταίο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς στην Μόσχα (25 Ιούλη μέχρι τις 21 Αυγούστου του 1935) ήταν επικεφαλής της οκταμελούς ελληνικής αντιπροσωπείας που συμμετείχε.

Τον Φεβρουάριο του 1936 πήρε μέρος στις μυστικές διαπραγματεύσεις του ΚΚΕ με το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Σοφούλη και υπέγραψε εκ μέρους του ΚΚΕ το περίφημο Σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα προκειμένου να σχηματιστεί κυβέρνηση συνεργασίας και να αποτραπεί η επερχόμενη δικτατορία (η συμφωνία δεν ευδοκίμησε με ευθύνη των φιλελευθέρων, αλλά το περιεχόμενό της έγινε γνωστό στον λαό).

Κατά τη δικτατορία του Μεταξά πέρασε στην παρανομία. Μετά τη σύλληψη του Ζαχαριάδη τον Σεπτέμβριο του 1936, ο Σκλάβαινας μαζί με τους Νεφελούδη και Παρτσαλίδη, σχημάτισαν την τριμελή Γραμματεία που αποτέλεσε τον πυρήνα της καθοδήγησης του παράνομου ΚΚΕ. Συνελήφθη μαζί με τους Νεφελούδη, Παρτσαλίδη τον Απρίλιο του 1938 καταδικάστηκε σε τετραετή φυλάκιση και εκτόπιση. Φυλακίστηκε σε συνθήκες απόλυτης απομόνωσης στις φυλακές της Κέρκυρας στην Ακτίνα Θ', όπου ήταν ήδη κρατούμενοι εκεί ο Ζαχαριάδης και άλλα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ.

Τον Δεκέμβριο του 1938 μετά από ατομικά και ομαδικά βασανιστήρια (από τα οποία δολοφονήθηκε ο γραμματέας της ΟΚΝΕ Χρήστος Μαλτέζος) υπέγραψε δήλωση αποχώρησης από κάθε πολιτική δράση και αποφυλακίστηκε. Τον Φεβρουάριο του 1939 η 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ τον διέγραψε από μέλος του κόμματος. Η απόφαση δημοσιεύτηκε στις 12 Μαρτίου 1939 στον παράνομο Ριζοσπάστη και επικυρώθηκε από την Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του κόμματος τον Δεκέμβριο του 1942.

Τον Ιούνιο του 1941 ο Σκλάβαινας συνελήφθη από τους Ιταλούς και κλείστηκε στην Ακροναυπλία, όπου η κομματική ηγεσία εκεί τον απομόνωσε. Με εντολή του Ιωαννίδη έγραψε έκθεση προς την ΚΕ του ΚΚΕ για την δράση του την περίοδο από την αποφυλάκισή του στην Κέρκυρα μέχρι και τη φυλάκισή του στην Ακροναυπλία.

Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Λάρισας και κατόπιν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου. Εκτελέστηκε από τους Γερμανούς την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή μέσα στους διακόσιους Έλληνες κομμουνιστές.

Με κάθε σεβασμό, θεωρώ ότι η μνήμη της θυσίας του αλλά και η συνολική πολιτική του διαδρομή (παρά την ανθρώπινη στιγμή της κάμψης του στην Κέρκυρα) αξίζουν μια πλήρη και επίσημη κομματική αποκατάσταση.

«Συμβουλαί προς τους εργάτας»

Το έργο «Εγκόλπιον του εργατικού λαού, ή Συμβουλαί προς τους χειρώνακτας» (Αθήνα, 1869), μετάφραση και προσαρμογή του γαλλικού Conseils aux ouvriers του Théodore-Henri Barrau από τον Νικόλαο Δραγούμη. Ένα κείμενο που λειτουργεί ως πρώιμος μηχανισμός ιδεολογικής πειθάρχησης, σε μια κοινωνία όπως την ελληνική, όπου το εργατικό κίνημα δεν είχε ακόμη συγκροτηθεί.

1. Εισαγωγή

Η ελληνική κοινωνία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα δεν διαθέτει ακόμη συγκροτημένο βιομηχανικό προλεταριάτο ούτε ανεπτυγμένες μορφές εργατικής οργάνωσης. Ωστόσο, η κυκλοφορία του «Εγκόλπιου του εργατικού λαού» (1869) υποδηλώνει την πρώιμη εμφάνιση ενός λόγου που απευθύνεται ρητά στους εργάτες, πριν ακόμη αυτοί συγκροτηθούν ως συλλογικό πολιτικό υποκείμενο.

Το έργο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο ηθικοπλαστικών εγχειριδίων, τα οποία επιχειρούν να ρυθμίσουν τη συμπεριφορά των κατώτερων τάξεων μέσω της προαγωγής της πειθαρχίας, της εγκράτειας και της κοινωνικής συμμόρφωσης.

2. Το γαλλικό πρότυπο και η ελληνική προσαρμογή

Το πρωτότυπο έργο του Barrau διατυπώνει ρητά τη μεθοδολογική του θέση: η κοινωνία, οι θεσμοί και οι νόμοι λαμβάνονται «ως έχουν», χωρίς να τίθεται ζήτημα μετασχηματισμού τους. Ο συγγραφέας απορρίπτει κάθε υπόθεση περί εναλλακτικής κοινωνικής οργάνωσης και επικεντρώνεται στην ατομική βελτίωση του εργάτη εντός του υφιστάμενου πλαισίου.

«Η Ακαδημία έστρεψε την προσοχή της σε ένα τεχνικό και λαϊκό βιβλίο, τα Conseils aux ouvriers του κ. Barrau. Ο συγγραφέας είναι άνθρωπος με μεγάλη μόρφωση, αλλά και εμπειρία. Εξοικειωμένος τόσο με την παρατήρηση όσο και με τη μελέτη, ασχολημένος με τη νομοθεσία, την ιστορία και την πολιτική οικονομία, και προικισμένος με εκείνη την οξυδέρκεια που αναπληρώνει ακόμη και την επιστήμη, ανήκει, σε όλη του τη σταδιοδρομία, σε αυτή την Πανεπιστημιακή Γαλλία…

Συνηθισμένος να διδάσκει και να διοικεί, έχοντας επί μακρόν διατηρήσει, με την τάξη και την πειθαρχία, ένα ίδρυμα σε μεγάλη ευημερία, ο κ. Barrau θεώρησε καλό να αφιερώσει τον χρόνο του στη διεξοδική εξέταση των καθηκόντων, των συμφερόντων και της ευημερίας της τάξης όχι μόνο εργατικής, όπως λέγεται μερικές φορές, αλλά εργατικής και — πολύ συχνά — φτωχής.

Το βιβλίο του είναι έργο φαινομενικά απλό, γραμμένο με μεγάλη τέχνη, σαφές, διδακτικό, ηθικό, στοργικό. Όπως άλλοτε ένας διάσημος συγγραφέας επισκεπτόταν συστηματικά τα εργαστήρια και τα σπίτια των εργατών για να περιγράψει τις τεχνικές των πιο ταπεινών επαγγελμάτων, έτσι και ο κ. Barrau διείσδυσε στην εσωτερική ζωή, στην οικογένεια του εργάτη, για να φέρει παρηγοριά και φως, να κρίνει τις απογοητεύσεις και τις δυσκολίες της εργασίας, να τον βοηθήσει με συμβουλές, να διδάξει τη δύναμη της τάξης και της οικονομίας και, κατά τον τρόπο του Franklin, να θέσει ως θεμέλιο της τιμιότητας και της ευτυχίας τον φωτισμένο λόγο.

Όλα έχουν τη θέση τους σε αυτό το έργο, από την υγιεινή μέχρι την ευσεβή εφαρμογή του νόμου, από τις συμβουλές προς τον δικαστή μέχρι τις φιλικές παραινέσεις για τον πόνο και τη δυστυχία. Το βιβλίο ελκύει και ενδιαφέρει με τη συντομία και την εύστοχη επιλογή της διδασκαλίας του, με αφηγήσεις που κρατούν το ενδιαφέρον, με μια μέθοδο που προχωρά γρήγορα χωρίς να παραλείπει τίποτε χρήσιμο, με εκείνη την κομψότητα της γλώσσας που δίνει μια σπάνια καλλιέργεια…

Ένα βιβλίο που δεν κολακεύει κανένα πάθος, δεν διεγείρει καμία φιλοδοξία, δεν μιλά παρά για καθήκοντα, μετριοπάθεια, επίπονες προσπάθειες και τις αυστηρές χαρές της τιμής, διαβάζεται δημόσια, αναφέρεται, επαινείται από εργατικά ακροατήρια που φαίνεται να το εφαρμόζουν στην πράξη…

Η Ακαδημία απονέμει στον κ. Barrau βραβείο 3.000 φράγκων…» (από τον πρόλογο της γαλλικής έκδοσης).

Η ελληνική μετάφραση/προσαρμογή του Δραγούμη ενισχύει αυτή τη θέση, προσδίδοντάς της σαφώς ελληνοκεντρικά και ορθόδοξα χαρακτηριστικά. Η γενική ηθικολογία του γαλλικού κειμένου μετατρέπεται σε συγκεκριμένες πρακτικές θρησκευτικής συμμόρφωσης (προσευχή, εκκλησιασμός), ενώ η έννοια της κοινωνικής τάξης συνδέεται άμεσα με τη νομιμοφροσύνη και την υπακοή στο κράτος.

3. Η απεργία ως αντικείμενο ηθικοπολιτικής απονομιμοποίησης

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά στην απεργία, σε μια περίοδο όπου η έννοια ήταν ακόμη γενικά άγνωστη στην ελληνική κοινωνία. Το κείμενο υποστηρίζει ότι:

«Δεν είναι ίδιον αγαθού πολίτου να παραβαίνη τον νόμον… και κακός αν είναι ο νόμος πρέπει να υποτασσώμεθα εις αυτόν.»

Η απεργία πέρα από αδίκημα που διώκεται από τον ποινικό κώδικα, παρουσιάζεται ως παραβίαση της ηθικής τάξης, διατάραξη της κοινωνικής ειρήνης, καθώς και αιτία διαίρεσης των Ελλήνων σε «δύο πολέμια στρατόπεδα».

Η επιχειρηματολογία αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό ρεύμα που αντιλαμβάνεται τη συλλογική εργατική δράση ως απειλή για τη συνοχή της κοινωνίας.

4. Οικονομική ηθική και ατομική ευθύνη

Το «Εγκόλπιον» δεν περιορίζεται σε αφηρημένες νουθεσίες. Περιλαμβάνει και αριθμητικά παραδείγματα αποταμίευσης (π.χ. μηνιαίες καταθέσεις 3 φράγκων), τα οποία αποσκοπούν στην εμπέδωση μιας οικονομικής ηθικής βασισμένης στην εγκράτεια και την ατομική ευθύνη.

Η φτώχεια δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα δομικών ανισοτήτων, αλλά ως πρόβλημα που δύναται να αντιμετωπιστεί μέσω ορθολογικής διαχείρισης των πόρων του ίδιου του εργάτη.

5. Θρησκεία και κοινωνική πειθαρχία

Σε αντίθεση με το γαλλικό πρωτότυπο, όπου η θρησκευτικότητα διατηρεί έναν γενικό ηθικό χαρακτήρα, η ελληνική εκδοχή ενσωματώνει σαφείς ορθόδοξες πρακτικές. Η καθημερινή εργασία συνδέεται με τη θρησκευτική τυπικότητα, ενώ η ηθική τάξη ανάγεται σε  υποχρέωση απέναντι στον ίδιον τον θεό.

«Απερχόμενος το πρωί εις το έργον σου… είσελθε εις την εκκλησίαν, σφραγίσου διά του σημείου του σταυρού και είπε το Πάτερ ημών.»

Η σύνδεση αυτή ενισχύει τη λειτουργία του κειμένου ως εργαλείου κοινωνικής πειθάρχησης, καθώς η συμμόρφωση αποκτά όχι μόνο νομικό αλλά και θρησκευτικό κύρος.

6. Ιστορική προοπτική

Η σημασία του έργου αναδεικνύεται πληρέστερα υπό το φως μεταγενέστερων μαρτυριών. Ο Γρηγόριος Φιλάρετος, αναφερόμενος στις κοινωνικές εξελίξεις του 19ου αιώνα, περιγράφει την άνοδο οικονομικών ελίτ και τη διαμόρφωση κεφαλαιοκρατικών σχέσεων:

«Εις την κοινωνικήν εκείνην ζύμωσιν ανεπτύχθη η κεφαλαιοκρατία.»

Η παρατήρηση αυτή επιτρέπει την ανάγνωση του «Εγκόλπιου» ως μέρους μιας ευρύτερης διαδικασίας, κατά την οποία η ιδεολογική πειθάρχηση προηγείται ή συνοδεύει την διαμόρφωση των κοινωνικών ανισοτήτων.

7. Συμπεράσματα

Το «Εγκόλπιον του εργατικού λαού» συνιστά ένα πρώιμο παράδειγμα λόγου που στοχεύει στη διαμόρφωση του εργάτη ως πειθαρχημένου και προσαρμοσμένου υποκειμένου. Η απουσία αναφοράς σε συλλογικές μορφές δράσης και η έμφαση στην ατομική ευθύνη υποδηλώνουν μια συνειδητή προσπάθεια αποτροπής της συγκρότησης εργατικής συνείδησης.

Η ανάλυση του κειμένου αναδεικνύει ότι η ιστορία της εργατικής τάξης δεν συγκροτείται μόνο μέσα από αγώνες και διεκδικήσεις, αλλά και μέσα από τα κείμενα που επιδιώκουν να τους περιορίσουν ή να τους αποτρέψουν.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς πηγές

Conseils aux ouvriers. Paris: Académie française, 1851 (και μεταγενέστερες εκδόσεις).

Δραγούμης, Νικόλαος (μτφρ.). Εγκόλπιον του εργατικού λαού, ή Συμβουλαί προς τους χειρώνακτας. Αθήνα: Εταιρία των Φίλων του Λαού, 1869.

Δευτερογενείς πηγές

Γρηγόριος Φιλάρετος. Σημειώσεις από του 75ου Ψηφίσματος. Αθήνα, 1924.

Γιάνης Κορδάτος. Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος. Αθήνα: (διάφορες εκδόσεις).

Hobsbawm, Eric. The Age of Capital: 1848–1875. London: Weidenfeld & Nicolson, 1975.

Sewell, William H. Work and Revolution in France: The Language of Labor from the Old Regime to 1848. Cambridge: Cambridge University Press, 1980.

Thompson, E. P. The Making of the English Working Class. London: Victor Gollancz, 1963.

Ψηφιακές πηγές

Bibliothèque nationale de France (Gallica):

Conseils aux ouvriers (ψηφιοποιημένες εκδόσεις)

https://gallica.bnf.fr