Το έργο «Εγκόλπιον του εργατικού λαού, ή Συμβουλαί προς τους χειρώνακτας» (Αθήνα, 1869), μετάφραση και προσαρμογή του γαλλικού Conseils aux ouvriers του Théodore-Henri Barrau από τον Νικόλαο Δραγούμη. Ένα κείμενο που λειτουργεί ως πρώιμος μηχανισμός ιδεολογικής πειθάρχησης, σε μια κοινωνία όπως την ελληνική, όπου το εργατικό κίνημα δεν είχε ακόμη συγκροτηθεί.
1. Εισαγωγή
Η ελληνική κοινωνία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα δεν διαθέτει ακόμη συγκροτημένο βιομηχανικό προλεταριάτο ούτε ανεπτυγμένες μορφές εργατικής οργάνωσης. Ωστόσο, η κυκλοφορία του «Εγκόλπιου του εργατικού λαού» (1869) υποδηλώνει την πρώιμη εμφάνιση ενός λόγου που απευθύνεται ρητά στους εργάτες, πριν ακόμη αυτοί συγκροτηθούν ως συλλογικό πολιτικό υποκείμενο.
Το έργο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο ηθικοπλαστικών εγχειριδίων, τα οποία επιχειρούν να ρυθμίσουν τη συμπεριφορά των κατώτερων τάξεων μέσω της προαγωγής της πειθαρχίας, της εγκράτειας και της κοινωνικής συμμόρφωσης.
2. Το γαλλικό πρότυπο και η ελληνική προσαρμογή
Το πρωτότυπο έργο του Barrau διατυπώνει ρητά τη μεθοδολογική του θέση: η κοινωνία, οι θεσμοί και οι νόμοι λαμβάνονται «ως έχουν», χωρίς να τίθεται ζήτημα μετασχηματισμού τους. Ο συγγραφέας απορρίπτει κάθε υπόθεση περί εναλλακτικής κοινωνικής οργάνωσης και επικεντρώνεται στην ατομική βελτίωση του εργάτη εντός του υφιστάμενου πλαισίου.
«Η Ακαδημία έστρεψε την προσοχή της σε ένα τεχνικό και λαϊκό βιβλίο, τα Conseils aux ouvriers του κ. Barrau. Ο συγγραφέας είναι άνθρωπος με μεγάλη μόρφωση, αλλά και εμπειρία. Εξοικειωμένος τόσο με την παρατήρηση όσο και με τη μελέτη, ασχολημένος με τη νομοθεσία, την ιστορία και την πολιτική οικονομία, και προικισμένος με εκείνη την οξυδέρκεια που αναπληρώνει ακόμη και την επιστήμη, ανήκει, σε όλη του τη σταδιοδρομία, σε αυτή την Πανεπιστημιακή Γαλλία…
Συνηθισμένος να διδάσκει και να διοικεί, έχοντας επί μακρόν διατηρήσει, με την τάξη και την πειθαρχία, ένα ίδρυμα σε μεγάλη ευημερία, ο κ. Barrau θεώρησε καλό να αφιερώσει τον χρόνο του στη διεξοδική εξέταση των καθηκόντων, των συμφερόντων και της ευημερίας της τάξης όχι μόνο εργατικής, όπως λέγεται μερικές φορές, αλλά εργατικής και — πολύ συχνά — φτωχής.
Το βιβλίο του είναι έργο φαινομενικά απλό, γραμμένο με μεγάλη τέχνη, σαφές, διδακτικό, ηθικό, στοργικό. Όπως άλλοτε ένας διάσημος συγγραφέας επισκεπτόταν συστηματικά τα εργαστήρια και τα σπίτια των εργατών για να περιγράψει τις τεχνικές των πιο ταπεινών επαγγελμάτων, έτσι και ο κ. Barrau διείσδυσε στην εσωτερική ζωή, στην οικογένεια του εργάτη, για να φέρει παρηγοριά και φως, να κρίνει τις απογοητεύσεις και τις δυσκολίες της εργασίας, να τον βοηθήσει με συμβουλές, να διδάξει τη δύναμη της τάξης και της οικονομίας και, κατά τον τρόπο του Franklin, να θέσει ως θεμέλιο της τιμιότητας και της ευτυχίας τον φωτισμένο λόγο.
Όλα έχουν τη θέση τους σε αυτό το έργο, από την υγιεινή μέχρι την ευσεβή εφαρμογή του νόμου, από τις συμβουλές προς τον δικαστή μέχρι τις φιλικές παραινέσεις για τον πόνο και τη δυστυχία. Το βιβλίο ελκύει και ενδιαφέρει με τη συντομία και την εύστοχη επιλογή της διδασκαλίας του, με αφηγήσεις που κρατούν το ενδιαφέρον, με μια μέθοδο που προχωρά γρήγορα χωρίς να παραλείπει τίποτε χρήσιμο, με εκείνη την κομψότητα της γλώσσας που δίνει μια σπάνια καλλιέργεια…
Ένα βιβλίο που δεν κολακεύει κανένα πάθος, δεν διεγείρει καμία φιλοδοξία, δεν μιλά παρά για καθήκοντα, μετριοπάθεια, επίπονες προσπάθειες και τις αυστηρές χαρές της τιμής, διαβάζεται δημόσια, αναφέρεται, επαινείται από εργατικά ακροατήρια που φαίνεται να το εφαρμόζουν στην πράξη…
Η Ακαδημία απονέμει στον κ. Barrau βραβείο 3.000 φράγκων…» (από τον πρόλογο της γαλλικής έκδοσης).
Η ελληνική μετάφραση/προσαρμογή του Δραγούμη ενισχύει αυτή τη θέση, προσδίδοντάς της σαφώς ελληνοκεντρικά και ορθόδοξα χαρακτηριστικά. Η γενική ηθικολογία του γαλλικού κειμένου μετατρέπεται σε συγκεκριμένες πρακτικές θρησκευτικής συμμόρφωσης (προσευχή, εκκλησιασμός), ενώ η έννοια της κοινωνικής τάξης συνδέεται άμεσα με τη νομιμοφροσύνη και την υπακοή στο κράτος.
3. Η απεργία ως αντικείμενο ηθικοπολιτικής απονομιμοποίησης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά στην απεργία, σε μια περίοδο όπου η έννοια ήταν ακόμη γενικά άγνωστη στην ελληνική κοινωνία. Το κείμενο υποστηρίζει ότι:
«Δεν είναι ίδιον αγαθού πολίτου να παραβαίνη τον νόμον… και κακός αν είναι ο νόμος πρέπει να υποτασσώμεθα εις αυτόν.»
Η απεργία πέρα από αδίκημα που διώκεται από τον ποινικό κώδικα, παρουσιάζεται ως παραβίαση της ηθικής τάξης, διατάραξη της κοινωνικής ειρήνης, καθώς και αιτία διαίρεσης των Ελλήνων σε «δύο πολέμια στρατόπεδα».
Η επιχειρηματολογία αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό ρεύμα που αντιλαμβάνεται τη συλλογική εργατική δράση ως απειλή για τη συνοχή της κοινωνίας.
4. Οικονομική ηθική και ατομική ευθύνη
Το «Εγκόλπιον» δεν περιορίζεται σε αφηρημένες νουθεσίες. Περιλαμβάνει και αριθμητικά παραδείγματα αποταμίευσης (π.χ. μηνιαίες καταθέσεις 3 φράγκων), τα οποία αποσκοπούν στην εμπέδωση μιας οικονομικής ηθικής βασισμένης στην εγκράτεια και την ατομική ευθύνη.
Η φτώχεια δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα δομικών ανισοτήτων, αλλά ως πρόβλημα που δύναται να αντιμετωπιστεί μέσω ορθολογικής διαχείρισης των πόρων του ίδιου του εργάτη.
5. Θρησκεία και κοινωνική πειθαρχία
Σε αντίθεση με το γαλλικό πρωτότυπο, όπου η θρησκευτικότητα διατηρεί έναν γενικό ηθικό χαρακτήρα, η ελληνική εκδοχή ενσωματώνει σαφείς ορθόδοξες πρακτικές. Η καθημερινή εργασία συνδέεται με τη θρησκευτική τυπικότητα, ενώ η ηθική τάξη ανάγεται σε υποχρέωση απέναντι στον ίδιον τον θεό.
«Απερχόμενος το πρωί εις το έργον σου… είσελθε εις την εκκλησίαν, σφραγίσου διά του σημείου του σταυρού και είπε το Πάτερ ημών.»
Η σύνδεση αυτή ενισχύει τη λειτουργία του κειμένου ως εργαλείου κοινωνικής πειθάρχησης, καθώς η συμμόρφωση αποκτά όχι μόνο νομικό αλλά και θρησκευτικό κύρος.
6. Ιστορική προοπτική
Η σημασία του έργου αναδεικνύεται πληρέστερα υπό το φως μεταγενέστερων μαρτυριών. Ο Γρηγόριος Φιλάρετος, αναφερόμενος στις κοινωνικές εξελίξεις του 19ου αιώνα, περιγράφει την άνοδο οικονομικών ελίτ και τη διαμόρφωση κεφαλαιοκρατικών σχέσεων:
«Εις την κοινωνικήν εκείνην ζύμωσιν ανεπτύχθη η κεφαλαιοκρατία.»
Η παρατήρηση αυτή επιτρέπει την ανάγνωση του «Εγκόλπιου» ως μέρους μιας ευρύτερης διαδικασίας, κατά την οποία η ιδεολογική πειθάρχηση προηγείται ή συνοδεύει την διαμόρφωση των κοινωνικών ανισοτήτων.
7. Συμπεράσματα
Το «Εγκόλπιον του εργατικού λαού» συνιστά ένα πρώιμο παράδειγμα λόγου που στοχεύει στη διαμόρφωση του εργάτη ως πειθαρχημένου και προσαρμοσμένου υποκειμένου. Η απουσία αναφοράς σε συλλογικές μορφές δράσης και η έμφαση στην ατομική ευθύνη υποδηλώνουν μια συνειδητή προσπάθεια αποτροπής της συγκρότησης εργατικής συνείδησης.
Η ανάλυση του κειμένου αναδεικνύει ότι η ιστορία της εργατικής τάξης δεν συγκροτείται μόνο μέσα από αγώνες και διεκδικήσεις, αλλά και μέσα από τα κείμενα που επιδιώκουν να τους περιορίσουν ή να τους αποτρέψουν.
Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές
Conseils aux ouvriers. Paris: Académie française, 1851 (και μεταγενέστερες εκδόσεις).
Δραγούμης, Νικόλαος (μτφρ.). Εγκόλπιον του εργατικού λαού, ή Συμβουλαί προς τους χειρώνακτας. Αθήνα: Εταιρία των Φίλων του Λαού, 1869.
Δευτερογενείς πηγές
Γρηγόριος Φιλάρετος. Σημειώσεις από του 75ου Ψηφίσματος. Αθήνα, 1924.
Γιάνης Κορδάτος. Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος. Αθήνα: (διάφορες εκδόσεις).
Hobsbawm, Eric. The Age of Capital: 1848–1875. London: Weidenfeld & Nicolson, 1975.
Sewell, William H. Work and Revolution in France: The Language of Labor from the Old Regime to 1848. Cambridge: Cambridge University Press, 1980.
Thompson, E. P. The Making of the English Working Class. London: Victor Gollancz, 1963.
Ψηφιακές πηγές
Bibliothèque nationale de France (Gallica):
Conseils aux ouvriers (ψηφιοποιημένες εκδόσεις)
https://gallica.bnf.fr
